H.MARCUSE - Έρως και πολιτισμός

Έρως και Θάνατος ( Ι I ) - τελευταίο

  κεφάλαιο ενδέκατο

The Kiss 1899 Auguste Rodin (1840-1917 French)
Marble Musee Rodin, Paris, France

Παρ' όλ' αυτά,και αν ακόμα μια μητρική λιμπιντική ηθική μπορεί να διακριθεί μέσα στη δομή των ενστίκτων,και αν ακόμα μια λογικότητα της αισθητικότητας θα μπορούσε να κάνει τον Έρωτα ελεύθερα δεκτικό της τάξης, ένα εσωτερικώτατο εμπόδιο φαίνεται να αντιβαίνει σε κάθε σχέδιο μιας μη απωθητικής ανάπτυξης - κι αυτό είναι ο δεσμός που δίνει τον Έρωτα στο ένστικτο του θανάτου.Το βάρβαρο γεγονός του θανάτου αρνείται μια για πάντα την πραγματικότητα μιας μη απωθητικής ύπαρξης.Για΄τι ο θάνατος είναι η οριστική αρνητικότητα του χρονου αλλά " η χαρά θέλει αιωνιότητα".Η αχρονικότητα είναι το ιδεώδες της ηδονής.Ο χρόνος δεν έχει δύναμη πάνω στο αυτός,την αρχική περιοχή της αρχής της ηδονής.Αλλά το εγώ,μόνο διαμέσου του οποίου η ηδονή γίνεται πραγματική,υπόκειται ολόκληρο στο χρόνο.Η απλή προσδοκία του αναπόφευκτου τέλους,που είναι παρούσα μέσα σε κάθε στιγμή,εισάγει ένα απωθητικό στοιχείο σε ολες τις λιμπιντικές σχέσεις και κάνει την ηδονη ή καθαυτή οδυνηρή.Αυτή η πρωτογενής απογοήτευση μέσα στη δομή των ενστίκτων του ανθρώπου γίνεται η ανεξάντλητη πηγή όλων των άλλων απογοητεύσεων - και της κοινωνικής τους αποτελεσματικότητας.Ο άνθρωπος μαθαίνει ότι " έτσι ή αλλοιώς (Σ.Μ.: η ηδονή) δεν μπορεί να κρατήσει", ότι κάθε ηδονή είναι σύντομη ,ότι για όλα τα πεπερασμένα  πράματα η ώρα της γεννησής τους είναι η ώρα του θανάτου τους - ότι δεν θα μπορούσε να είναι διαφορετικά.Παραιτείται πριν η κοινωνία τον υποχρεώνει να εξασκήσει την παραίτηση μεθοδικά.Η ροή του χρόνου είναι ο πιο φυσικός σύμμαχος της κοινωνίας στη διατήρηση του νόμου και της τάξης,της ομοιομορφίας και των θεσμών που μεταθέτουν την ελευθερία σε μια συνεχή ουτοπία' η ροή του χρόνου βοηθά τους ανθρώπους να ξεχάσουν αυτό που υπήρχε και αυτό που μπορεί να υπάρχει : Τους κάνει επιλήσμονες του καλύτερου παρελθόντος και του καλύτερου μέλλοντος.

Αυτή η ικανότητα της λήθης - καθαυτή το αποτέλεσμα μιας μακρόχρονης και τρομερής εκπαίδευσης διαμέσου της εμπειρίας - είναι μια απαραίτητη προϋπόθεση της διανοητικής και σωματικής υγιεινής,που χωρίς αυτή η πολιτισμένη ζωή θα ήταν ανυπόφορη' αλλά είναι επισης η διανοητική λειτουργία που συντηρεί την πειθηνιότητα και την απάρνηση.Το να ξεχνάς σημαίνει επισης να συγχωρείς αυτό που δεν  θα έπρεπε να συγχωρεθεί,αν πρόκειται να επικρατήσουν η δικαιοσύνη και η ελευθερία.Κάθε συγχώρεση αναπαράγει τις συνθήκες που αναπαράγουν την αδικία και την υποδούλωση.Το να ξεχνάς περασμένη δυστυχία είναι να συγχωρείς τις δυνάμεις που την προξένησαν  - χωρίς να νικήσεις αυτές τις δυνάμεις.Οι πληγές που επουλώνονται μέσα στο χρόνο είναι επίσης οι πληγές που περιέχουν το δηλητήριο.Αντίθετα με τη παράδοση στο χρόνο,η αποκατάσταση της ενθύμησης στα δίκαιά της,σαν οχήματος της απελευθέρωσης ,είναι ένας από τους ευγενέστρους άθλους της σκέψης.Στο ρόλο αυτό η ενθύμηση (Erinnerung) εμφανίζεται στο τέλος του έργου του Hege. Η Φ α ι ν ο μ ε ν ο λ ο γ ί α    τ ο υ    Π ν ε ύ μ α τ ο ς  στο ρόλο αυτό εμφανίζεται στη θεωρία του Φρόυντ .9 Όπως η ικανότητα του να ξεχνάς, η ικανότητα του να θυμάσαι είναι ένα προϊόν του πολιτισμού - ίσως το πιο παλιό και θεμελιακό του ψυχολογικό επίτευγμα.Ο Νietzsche είδε μέσα στην εξάσκηση της μνήμης την έναρξη της πολιτισμένης ηθικής - ιδιαίτερα της μνήμης υποχρεώσεων,συμολαίων ,χρεών.10 Αυτό το πλαίσιο αποκαλύπτει τη μονομέρεια της εξάσκησης της μνήμης μέσα στον πολιτισμό.Η λειτουργία αυτή οδηγήθηκε κατά κύριο λόγο προς το να θυμάται καθήκοντα μάλλον παρά ηδονές ' η μνήμη συνδέθηκε με τις τύψεις της συνείδησης,την ενοχή και την αμαρτία.Η δυστυχία και η απειλή της τιμωρίας,όχι η ευτυχία και η υπόσχεση της ελευθερίας,παραμένουν στη μνήμη.

Χωρίς απελευθέρωση του απωθημένου περιεχόμενου της μνήμης,χωρίς απελευθέρωση της απελευθερωτικής του δύναμης,η μη απωθητική εξύψωση είναι αδιανόητη.Από τον μύθο του Ορφέα μέχρι το μυθιστόρημα του Prust, η ευτυχία και η ελευθερία έχουν συνδεθεί με την ιδέα της ανακατάκτησης του χρόνου. Το temps retrove..Η ενθύμηση ανακτά το temps perdu που ήταν ο χρόνος της ικανοποίησης και της πλήρωσης. Ο Έρως,εισδύοντας στη συνείδηση,συγκινείται από την ενθύμηση ' μ' αυτήν διαμαρτύρεται ενάντια στην τάξη της απάρνησης' χρησιμοποιεί τη μνήμη στην προσπάθειά του να νικήσει τον χρόνο μέσα σε ένα κόσμο κυριαρχούμενο από τον χρόνο.Αλλά εφόσον ο χρόνος διατρεί την ισχύ του πάνω στον Έρωτα, η ευτυχία, είναι ουσιαστικά ένα πράμα του  π α ρ ε λ θ ό ν τ ο ς. Η τρομερή καταδικη που λέει ότο μόνον οι χαμένοι παράδεισοι είναι οι πραγματικοί κρίνει και ταυτόχρονα διασώζει το temps perdu.Οι χαμένοι παράδεισοι είναι οι μόνοι αληθινοί όχι επειδή,μέσα στην ανασκόπηση,η παροχημένη χαρά φαίνεται πιο όμορφη από όσο ήταν πραγματικά αλλά επειδή μόνον η ενθύμηση παρέχει τη χαρά χωρίς το άγχος για το πέρασμα της και έτσι της δίνει μιαν αλλοιώτικα αδύνατη διάρκεια.Ο χρόνος χάνει την ισχύ του όταν η ενθύμηση ανακτά το παρελθόν.

Εν τούτοις,αυτή η ήττα του χρόνου είναι καλλιτεχνική και πλαστή' η ενθύμηση δεν είναι πραγματικό όπλο,εκτός αν μεταφρασθεί σε ιστορική πράξη.Τότε ο αγώνας ενάντια στο χρόνο γίνεται κρίσιμη ώθηση μέσα στον αγώνα ενάντια στη κυριαρχία :

Η συνειδητή επιθυμία της θραύσης της συνεχούς ροής της ιστορίας ανήκει στις επαναστατικές τάξεις τη στιγμή της δράσης.Αυτή η συνείδηση παρουσιάσθηκε έντονα κατά την Επανάσταση του Ισραήλ.Το βράδυ της πρώτης ημέρας του αγώνα,ταυτόχρονα αλλά ανεξάρτητα σε διάφορα σημεία,ρίχθηκαν πυροβολισμοί στα ρολόγια των πύργων του Παρισιού.11

Η συμμαχία ανάμεσα στον χρόνο και την τάξη της απώθσης είναι εκείνη που χρησιμεύει σαν κίνητρο των προσπαθειών της αναχαίτισης της ροής ου χρόνου και αυτή η συμμαχία είναι εκείνη που κάνει το χρόνο το θανάσιμο εχθρό του Έρωτα.Βέβαια,η απειλή του χρόνου,το πέρασμα της στιγμής της πληρότητας,το άγχος για το τέλος,μπορούν τα ίδια να γίνουν ερωτογενή - εμπόδια της λίμπιντο".Εντούτοις,η επιθυμία του Faust που αναβιώνει μαγικά την αρχή της ηδονής απαιτεί,όχι την όμορφη στιγμή, αλλά την αιωνιότητα.Επιζητώντας την αιωνιότητα,ο Έρωτας πέφτει σε πταίσμα απέναντι στη κρίσιμη απαγόρευση που εγκρίνει τη λιμπιντική ηδονή μόνο σαν μια παροδική και ελεγχόμενη κατάσταση,όχι σαν μόνιμη πηγή της ανθρώπινης ύπαρξης. Πραγματικά,αν η συμμαχία ανάμεσα στο χρόνο και τη κατεστημένη τάξη διαλυόταν, η "φυσική" ιδιωτική δυστυχία δεν θα υποστήριζε πια την οργανωμένη κοινωνία δυστυχία.Η μετάθεση της ανθρώπινης πλήρωσης στην ουτοπία δεν θα έβρισκε πια επαρκή ανταπόκριση μέσα στα ένστικτα του ανθρώπου και η ορμή για απελευθέρωση θα έπαιρνε εκείνη την τρομακτική δύναμη που πραγματικά ποτέ δεν είχε.Κάθε σωστό επιχείρημα είναι με το μέρος του νόμου και τάξης μέσα στην επιμονή τους,η αιωνιότητα της χαράς να φυλαχθεί για το μετέπειρα,και μέσα στη προσπάθειά του να υποτάξουν τον αγώνα ενάντια στο θάνατο και στην αρρώστια στις αδιάκοπες απαιτήσεις της εθνικής και διεθνούς ασφάλειας.

Η επιδίωξη για τη διαφύλαξη του χρονου μέσα στο χρόνο,για την αναχαίτηση του χρόνου, για την κατάκτηση του θανάτου,φαίνεται παράλογη κατά οποιοδήποτε κριτήριο και ξεκάθαρα αδύνατη κάτω από την υπόθεση του ένστικτου του θανάτου που δεχθήκαμε.Ή μήπως αυτή η ίδια η υπόθεση την κάνει πιο λογική ;Το ένστικτο του θανάτου λειτουργεί κάτω από την αρχή της Νιρβάνα.Τείνει προς την κατάσταση της "διαρκούς ικανοποίησης" όπου καμιά ένταση δεν γίνεται αισθητή - μια κατάσταση χωρίς έλλειψη.Αυτή η τάση του έστικτου συνεπάγεται πως οι  κ α τ α σ τ ρ ο φ ι κ έ ς  του εκδηλώσεις θα μειώνονται στο ελάχιστ,καθώς θα πλησίαζε μια τέτοια κατάσταση.Αν ο βασικεός αντικειμενικός σκοπός του ένστικτου δεν είναι ο τερματισμός της ζωής αλλά του πόνου - η απουσία της έντασης - τότε,παράδοξα,από την πλευρά του ένστικτου ο αγώνας μεταξύ ζωής και θανάτου ελαττώνεται περισσότερο,όσο η ζωή γίνεται πιο ακριβής προσέγγιση της κατάστασης της ικανοποίσης.Η αρχή της ηδονής και αρχή της Νιρβάνα τότε συγκλίνουν.Ταυτόχρονα ο Έρωτας απαλλαγμένος από την πλεονάζουσα απώθηση,θα δυναμωνόταν και ο δυναμωμένος Έρωτας θα αφομοίωνε,κατά κάποιο τρόπο,τον αντικειμενικό σκοπό του ένστικτου του θανάτου.Η αξία του θανάτου από άποψη ενστίκτων θα είχε αλλάξει: Αν τα ένστικτα επιδίωκαν και πετύχαιναν την πλήρωσή τους μέσα σε μια μη απωθητική τάξη,η ανάγκαστική αναδρομική ροπή θα έχανε πολλή από τη βιολογική της αιτιολόγηση.Καθώς η  δυστυχία και η έλλειψη υποχωρούν,η αρχή του Νιρβάνα μπορεί να συμφιλιωθεί με την αρχή της πραγματικότητας.Στην ασυνείδητη έλξη που τραβάει τα ένστικτα πίσω σε μια "προηγούμενη κατάσταση" θα αντιδρούσε αποτελεσματικά η θελκτικότητα της κατάστασης της ζωής που θα είχε επιτευχθεί.Η "συντηρητική φύση" των ενστίκτων θα ακινητούσε μέσα σε έναν πληρωμένο παρόν.Ο θάνατος θα έπαυε να είναι ένας τελικός σκοπός των ενστίκτων.Παραμένει γεγονός,ίσως μάλιστα μια υπέρτατη ανάγκη - αλλά μια ανάγκη ενάντια στην οποία η μη απωθημένη ενέργεια της ανθρωπότητας θα διαμαρτυρηθεί,ενάντια στην οποία θα κάνει τον πιο μεγάλο της αγώνα.

Στον αγώνα αυτόν,ο λόγος και το ένστικτο θα ενώνονταν.Κάτω από συνθήκες μιας αληθινά ανθρώπινης ύπαρξης,η διαφορά μεταξύ του να υποκύπτει κανένας στην αρρώστια σε ηλικία δέκα,τριάντα,πενήντα ή εβδομήντα χρονών και του να πεθάνει με "φυσικό" θάνατο μετάπό μια πληρωμένη ζωή,μπορεί μια χαρά να είναι μια διαφορά για την οποία αξίζει τον κόπο να διεξαχθεί ένας αγώνας με όλη την ενέργεια των ενστίκτων.Όχι αυτοί που πεθαίνουν αλλά αυτοί που πεθαίνουν νωρίτερα από τότε που πρέπει και θέλουν να πεθάνουν,αυτοί που πεθαίνουν μέσα την αγωνία και τον πόνο είναι η μεγάλη κατηγορία κατά του πολιτισμού.Επίσης είναι μάρτυρας της ενοχής της ανθρωπότητας,που δεν μπορεί να εξαγορασθεί.Ο θάνατος τους προκαλεί την οδυνηρή συναίσθηση ότι ήταν περιττός,ότι θα μπορούσε να μην είχε συμβεί έτσι.Χρειάζονται όλοι οι θεσμοί και οι αξίες μιας απωθητικής τάξης για να καθησυχασθούν οι τύψεις της συνείδησης από αυτήν την ενοχή.Ακόμα μια φορά,η βαθειά σύνδεση μεταξύ του ένστικτου του θανάτου και του αισθήματος της ενοχής φαίνεται ακθαρά.Η σιωπηρή "επαγγελματική συμφωνία" με το γεγονός του θανάτου και της αρρώστιας είναι ίσως μια από τις πιο εξαπλωμένες εκφράσεις του ένστικτου του θανάτου - ή μάλλον της κοινωνικής του χρησιμότητας.Μέσα σε ένα απωθητικό πολιτισμό,ο ίδιος ο θάνατος γίνεται ένα όργανο απώθησης.Είτε ο θάνατος είναι αντικείμενο φόβου σαν διαρκής απειλή,είτε αποθεώνεται σαν ύψιστη θυσία,είτε γίνεται δεκτός σα μοίρα,η εκπαίδευση για συγκατάθεση στο θάνατο εισάγει ένα στοιχείο παράδοσης μέσα στην ζωή από την αρχή - παράδοσης και υποταγής.Απονεκρώνει τις "ουτοπιστικές" προσπάθειες.Οι κατεστημένες δυνάμεις έχουν μια βαθειά  συγγένεια με το θάνατο' ο θάνατος είναι μια ένδειξη ανελευθερίας,ήττας.Η θεολογία και φιλοσοφία σήμερα συναγωνίζονται αναμεταξύ τους ο θάνατο σαν υπαρξιακή κατηγορία: Διαστρέφοντας ένα βιολογικό γεγονός σε οντολογική ουσία,επιθέτουν υπερβατικές ευλογίες πάνω στην ενοχή της ανθρωπότητας που βοηθούν να διαιωνίζεται - προδίνουν την υπόσχεση της ουτοπίας.Σε αντίθεση ,μια φιλοσοφία που δεν εργάζεται σαν υπηρέτρια της απώθησης αντιδρά στο γεγονός του θανάτου με την Μεγάλη Άρνηση - την άρνηση του Ορφέα του ελευθερωτή.Ο θάνατος μπορεί να γίνει ενδειξη ελευθερίας.Η ανάγκη του θανάτου δεν αποκλείει τη δυνατότητα της τελικής απελευθέρωσης.Σαν τις άλλες ανάγκες ,μπορεί να γίνει έλλογη - ανώδυνη.Οι άνθρωποι μπορούν να πεθαίνουν χωρίς άγχος,αν ξέρουν ότι αυτά που αγαπούν είναι προστατευμένα από την αθλιότητα και τη λήθη.Μετά από μια πληρωμένη ζωή ,μπορεί να αποφασίσουν οι ίδιοι να πεθάνουν - σε μια στιγμή που θα διαλέξουν οι ίδιοι.Αλλά ούτε ακόμα και η ύστατατη προσέλευση της ελευθερίας δεν μπορέι α εξαγοράσει αυτούς που πέθαναν μέσα στον πόνο.Η ενθύμηση αυτών και η συσσωρευμένη ενοχή της ανθρωπότητας απέναντι στα θύματά  είναι εκείνες που σκοτεινιάζουν την προοπτική ενός πολιτισμού χωρίς απώθηση.

εδώ το μέρος ( Ι )

Σημειώσεις
9. Βλέπε κεφ I παραπάνω
10. Γενεαλογία των Ηθών ,Μέρος ΙΙ,1-3.
11. Walter Beryamin," Ueber den Begriff der Geschidcten ("Πάνω στην Έννοια της  Ιστορίας"),στο Neue Rundschau (1950),σ.568
_____________________________________________

HERBERT MARCUSE
έρως και πολιτισμός

Μετάφραση Ιορδάνη Αρζόγλου
σελ.224

κάλβος 1981

επιμέλεια - δημοσίευση από CaRiNa

_______________________________________________________________________

H.MARCUSE - Έρως και πολιτισμός

Έρως και Θάνατος ( Ι )

κεφάλαιο ενδέκατο

Κάτω από μη απωθητικές συνθήκες,ο σεξουαλισμός τείνει να "μεγαλώνει προς" τον Έρωτα -δηλαδή ,προς αυτό-εξύψωση μέσα σε διαρκείς και επεκτεινόμενες σχέσεις (συμπεριλαμβανομένων των σχέσεων έργου) που συντελούν στο να εντείνουν και να αυξάνουν την ικανοποίηση των ενστίκτων. Ο Έρως επιζητά να "αιωνιοποιήσει" τον εαυτό του μέσα σε μια μόνιμη τ ά ξ η. Αυτή η επιζήτηση βρίσκει την πρώτη της αντίσταση στην περιοχή της ανάγκης. Βέβαια,η σπάνη κι η φτώχια που επικρατούν στον κόσμο θα μπορούσαν να ελεγθούν αρκετά,ώστε να επιτρέψουν την άνοδο της παγκόσμιας ελευθερίας,αλλά αυτός ο έλεγχος φαίνεται να είναι αυτπροωθούμενος -- διαιωνιζόμενη εργσία.Όλη ,που η τεχνολογική πρόοδος , η κατάκτηση της φύσης,η ορθολογιστική οργάνωση του ανθρώπου και της κοινωνίας δεν έχουν εξαλείψει και δεν μπορούν να εξαλείψουν την ανάγκη της αποξενωμένης εργασίας,την ανάγκη του έργου με τρόπο μηχανικό,όχι ευχάριστο,που δεν αντιπροσωπεύει ατομική αυτο-πραγμάτωση.

Παρ' όλα αυτά,η προοδευτική αποξένωση καθαυτή αυξάνει το δυναμικό της ελευθερίας: Όσο πιο εξωτερική για το άτομο γίνεται η αναγκαία εργασία,τόσο λιγώτερο το εμπλέκει μέσα στην περιοχή της ανάγκης.Ανακουφισμένη από τις απαιτήσεις της κυριαρχίας,η ποσοτική μείωση του χρόνου και ενέργειας της εργασίας οδηγεί σε μια ποιοτική αλλάγ μέσα στην ανθρώπινη ύπαρξη: Ο ελεύθερος χρόνος μάλλον παρά ο χρόνος της εργασίας καθορίζει το περιεχόμενο της τελευταίας.Η επεκτεινόμενη περιοχή της ελευθερίας γίνεται αληθινά μια περιοχή παιχνιδιού - του ελεύθερου παιχνιδιού των ατομικών λειτουργιών.Έτσι ελευθερωμένες,θα μπορέσουν αυτές να δημιουργήσουν νέες μορφές πραγμάτωσης και ανακάλυψης του κόσμου,που,με τη σειρά τους,θα δώσουν νέο σχήμα στην περιοχή ανάγκης,στον αγώνα για τη διαβίωση.Η αλλοιωμένη σχέση μεταξύ των δυο περιοχών της ανθρώπινης πραγματικότητας αλλοιώνει τη σχέση μεταξύ αυτού που είναι επιθυμητό και αυτού που είναι λογικό,μεταξύ ένστικτου και λόγου.Με το μετασχηματισμό από σεξουαλισμό σε Έρωτα,τα ένστικτα της ζωής εξελίσσουν την τάξη αισθητικότητάς τους,ενώ ο λόγος περιβάλλετ  αισθητικότητα μέχρι το βαθμό στον οποίο αντιλαμβάνεται και οργανώνει την ανάγκη,με την έννοια της προστασίας και του εμπλουτισμού των ενστίκτων της ζωής.Οι ρίζες της αισθητικής εμπειρίας εμφανίζονται ξανά -- όχι απλώς μέσα σε έναν καλλιτεχνικό πολιτισμό αλλά στον ίδιο τον αγώνα για την διαβίωση.Ο λόγος παίρνει μια καινούργια λιγικότητα.Η απωθητικότητα του λόγου που χαρακτηρίζει την εξουσία της αρχής της απόδοσης δεν ανήκει στην περιοχή της ανάγκης per se.Κάτω από την αρχή της απόδοσης,η ικανοποίηση του σεξουαλικού ενστίκτου εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την "αναστολή" του λόγου και ακόμα και της συνείδησης : Από τη σύντομη (νόμιμη ή κρυφή) λήθη της ιδιωτικής και της παγκόσμιας δυστυχίας,από τη διακοπή της λογικής συστηματικότητας της ζωής,από το καθήκον και την αξιοπρέπεια της θέσης και του αξιώματος.Σχεδόν από τον ορισμό της,είναι παράλογη, αν δεν είναι απωθημένη και ελεγμένη.Σ' αντίθεση,πέρα από την αρχή της αποδοσης , η ικανοποίηση του ενστίκτου απαιτεί συνειδητή προσπάθεια της ελεύθερης λογικότητας,τόσο περισσότερο,όσο λιγώτερο η ικανοποίηση αυτη είναι το υποπροϊόν της επιβεβλημένης λογικότητας της καταπίεσης.Όσο πιο ελεύθερα αναπτυσσεται το ένστικτο,τόσο πιο ελεύθερα κάνει αισθητή την παρουσία της "συντηρητική φύση" του.Η επιζήτηση ικανοποίησης δ ι ά ρ κ ε ι α ς παρέχει όχο μόνο μεγενθυμένη τάξη λιμπιντικών σχέσεων (κοινωνικότητα) αλλά επίσης τη διαιώνιση αυτής της τάξης σε μια μεγαλύτερη κλίμακα.Η αρχή της ηδονής προεκτείνεται στην συνείδηση.Ο Έρως ξαναορίζει το λόγο με τους δικούς του όρους.Λογικό είναι αυτό που διατηρεί τη τάξη της ικανοποίησης.

Μέχρι το βαθμό που ο αγώνας για τη διαβίωση γίνεται συνεργασία για την ελεύθερη ανάπτυξη και πλήρωση ατομικών αναγκών,ο απωθητικός λόγος υποχωρεί σε μια νέα λ ο γ ι κ ό τ η τ α  τ η ς  ι κ α ν ο π ο ί η σ η ς, μέσα στην οποία ο λόγος και η ευτυχία συγκλίνουν. Αυτή δημιουργεί τη δικιά της εκτροπή της εργασίας,τις δικές της προτεραιότητες,τη δικιά της ιεραρχία.Η ιστορική κληρονομιά της αρχής της απόδοσης είναι η διαχείριση,όχι ανθρώπων αλλά πραγμάτων : Ο ώριμος πολιτισμός εξαρτάται,για τη λειτουργία του,από μια πληθώρα συντονισμένων διακανονισμών.Οι διακανονισμοί αυτοί,με τη σειρά τους,πρέπει να έχουν αναγνωρισμένο και αναγνωριστό κύρος. Οι ιεραρχικές σχέσεις δεν είναι ανελεύθερες per se' o πολιτισμός εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το έλλογο κύρος,βασισμένο σε γνώση και ανάγκη,που αποσκοπεί στην προστασία και διατήρηση της ζωής.Τέτοιο είναι το κύρος του μηχανικού,του τροχονόμου,του πιλότου κατά την πτήση.Ακόμα μια φορά,πρέπει να φέρομε στο νου τη διάκριση μεταξύ απώθησης και πλεονάζουσας απώθησης.Αν ένα παιδί νιώθει την "ανάγκη" να διασχίζει το δρόμο οποιαδήποτε στιγμή κατά τη θελησή του, η απώθηση αυτής της "ανάγκης" δεν είναι απωθητική των ανθρώπινων δυνατοτήτων.Μπορεί να είναι το αντίθετο.Η ανάγκη της "ανάπαυσης" μέσα στις διασκεδάσεις που παρέχονται από τη βιομηχανία πολιτισμού είναι καθαυτή "απωθητική" και η απώθησή της είναι ένα βήμα προς την ελευθερία.Όπου η απώθηση έχει γίνει τόσο αποτελεσματική ώστε,γι'αυτούς που πάνω τους  εξασκείται,να παίρνει την (ψεύτικη) μορφή της ελευθερίας,η κατάργηση τέτοιας ελευθερίας εύκολα φαίνεται σαν πράξη απολυταρχική.Εδώ,η παλιά σύγκρουση ξαναρχίζει: Η ανθρώπινη ελευθερία δεν είναι μόνο ένα ιδιωτικό ζήτημα -- αλλά δεν είναι τίποτα απολύτως,αν δεν είναι  κ α ι  ιδιωτικό ζήτημα.Όταν η ιδιωτική σφαίρα δεν πρέπει πια να υποστηρίζεται ξέχωρα από τη δημόσια ύπαρξη και ενάντια σ' αυτήν,η ελευθερία του ατόμου και εκείνη του συνόλου ίσως μπορούν να συμφιλιωθούν από μια "γενική θέληση" που θα παίρνει τη μορφή θεσμών οι οποίοι θα κατευθύνονται προς τις ατομικές ανάγκες.Οι απαρνήσεις και καθυστερήσεις, που θα απαιτούνται από τη γενική θέληση,δεν πρέπει να είναι σκοτεινές και απάνθρωπες' ούτε ο λόγος τους πρέπει να είναι αυταρχικός.Εντούτοις,η ερώτηση παραμένει : Πως μπορεί ο πολιτισμός ελεύθερα να δημιουργήσει ελευθερία,όταν η αναελευθερία έχει γίνει μέρος του διανοητικού μηχανισμού ; Κι αν δεν μπορεί,ποιος έχει το δικαίωμα να καθορίσει και να εφαρμόσει τα αντικειμενικά κριτήρια;
Από τον Πλάτωνα μέχρι τον Rousseau η μόνη ειλικρινής απάντηση είναι η ιδέα μιας εκπαιδευτικής δικτατορίας,εξασκούμενης από εκείνους που θεωρούνται πως έχουν αποκτήσει γνώση του πραγματικού Καλού.Από τότε η απάντηση αυτή κατάντησε ξεπερασμένη : Η γνώση των διαθέσιμων μέσων για τη δημιουργία μιας ανθρώπινης ύπαρξης για όλους δεν περιορίζεται πια σε μια προνομιούχα αριστοκρατία.Τα γεγονότα είναι ξεκάθαρα και η ατομική συνείδηση θα τα έβρισκε με σιγουριά αν δεν εμποδιζόταν και εκτρεπόταν μεθοδικά.Η διάκριση μεταξύ έλλογης και άλλογης εξουσίας,μεταξύ απώθησης και πλεονάζουσας απώθησης,μπορεί να γίνει και να επαληθευθεί από τα ίδια τα άτομα.Το ότι δεν μπορούν να κάνουν αυτή τη διάκριση τώρα δεν σημαίνει πως δεν μπορούν να την κάνουν,όταν τους δοθεί η ευκαιρία.Τότε η πορεία της δοκιμής και του λάθους γίνεται μια έλλογη πορεία μέσα στην ελευθερία.Οι ουτοπίες είναι τρωτές από άποψη μη ρεαλιστικών προσχεδίων' οι συνθήκες για μιαν ελεύθερη κοινωνία δεν είναι.Αυτές  είναι ζήτημα του λόγου.

Εκείνο που παρέχει το ισχυρότερο επιχείρημα ενάντια στην ιδέα ενός ελεύθερου πολιτισμού δεν είναι η σύγκρουση μεταξύ ένστικτου και λόγου αλλά μάλλον η σύγκρουση που το ένστικτο δημιουργεί μέσα στον εαυτό του.Ακόμα και αν οι καταστροφικές μορφές της πολύμορφης διαστροφής και ελευθεριότητάς του οφείλονται σε πλεονάζουσα απώθηση και γίνονται δεκτικές της λιμπιντικής τάξης, όταν η πλεονάζουσα απώθηση εξαλειφθεί,το ένστικτο καθαυτό είναι πέρα από το καλό και το κακό και κανένας ελέυθερος πολιτισμός δεν μπορεί να καταργήσει αυτή τη διάκριση.Και μόνο το γεγονός πως,στην εκλογή των αντικειμένων του,το σεξουαλικό ένστικτο δεν οδηγείται από αμοιβαιότητα αποτελεί μια πηγή αναπόφευκτης σύγκρουσης μεταξύ των ατόμων -- και ένα ισχυρό επιχείρημα ενάντια στη δυνατότητα της αυτο-εξύψωσής του. Υπάρχει όμως ίσως μέσα στο ένστικτο καθαυό ένα εσώτερ εμπόδιο που "συγκρατεί" την ισχύ της ορμής του; Υπάρχει ίσως μια "φυσική" εγκράτεια μέσα στον Έρωτα,ώστε η γνήσια ικανοποίησή του θα απαιτούσε καθυστέρηση,εμμεσότητα και αναχαίτιση; Τότε θα υπήρχαν παρεμποδίσεις και περιορισμοί επιβλημένοι όχι από έξω,από μια απωθητική αρχή της πραγματικότητας,αλλά καθοριζόμενες και δεκτές από το ένστικτο καθαυτό,επειδή έχουν σύμφυτη λιμπιντική αξία.Και πραγματικά ο Φρόυντ διατύπωσε αυτή την ιδέα.Είχε τη γνώμη πως " η χωρίς περιορισμούς σεξουαλική ελευθερία από την αρχή " κατάλήγει σε έλλειψη πλήρους ικανοποίησης;

Είναι εύκολο να δείξουμε ότι η αξία που ο νους αποδίδει στις ερωτικές ανάγκες βουλιάζει αμέσως μόλις η ικανοποίηση γίνει εύκολα αποκτητή.Κάποιος φραγμός είναι αναγκαίος για να φουσκώσει τη πλημμυρίδα της λίμπιντο στο ύψος του.1

Επιπλέον,εξέτασε την "παράξενη" δυνατότητα πως " κάτι μέσα στη φύση του σεξουαλικού ένστικτου είναι δυσμενές για την απόλυτη ικανοποίηση."2 Η ιδέα είναι αμφίλογη και προσφέρεται εύκολα σε ιδεολογικές δικαιολογίες.Οι δυσμενείς συνέπειες της ηδονής που αποκτάται εύκολα,ήταν πάντα ένα από τα ισχυρότερα ίσως στηρίγματα της απωθητκής ηθικής.Παρ' όλ' αυτά,μέσα στα πλαίσια της θεωρίας του Φρόυντ,θα συμπέραινε κανένας πως τα "φυσικά εμπόδια" μέσα στο ένστικτο,μακρυά του να αρνούνται την ηδονή,μπορούν να χρησιμεύσουν σαν ανταμοιβή της ηδονής,αν χωρισθούν από τις αρχαϊκές απαγορεύσεις και τους εξωγενείς περιορισμούς.Η ηδονή περιέχει ένα στοιχείο αυτοκαθορισμού που είναι η ένδειξη του ανθρώπινου θριάμβου πάνω στην τυφλή ανάγκη:
Η φύση δεν ξέρει την πραγματική ηδονή αλλά μόνο την ικανοποίηση της έλλειψης.Κάθε ηδονή είναι κοινωνική -- στις μη εξυψωμένες ορμές όσο και στις εξυψωμένες. Η ηδονή έχει την προέλευσή της μέσα στην αποξένωση.3

Αυτό που διακρίνει την ηδονή από τυφλή ικανοποίηση της έλλειψης είναι η άρνηση του ένστικτου να εξαντληθεί μέσα σε άμεση ικανοποίηση, η ικανότητα του να κτίζει και  να χρησιμοποιεί εμπόδια για να αυξάνει την ένταση της πλήρωσης.Παρ' όλο που αυτή η ενστικτώδης άρνηση έχει εξυπηρετήσει την κυριαρχία,μπορεί επίσης να παίζει τον αντίθετο ρόλο : Να φορτίζει ερωτικά τις μη λιμπιντικές σχέσεις,να μετσχηματίζει τη βιολογική ένταση σε ανακούφιση και ελεύθερη ευτυχία.Χωρίς να χρησιμοποιούνται πια σαν όργανα για τη συγκράτηση ανθρώπων σε αποξενωμένες αποδόσεις,τα εμπόδια ενάντια στην απόλυτη ικανοποίηση θα γινόντουσαν στοιχεία της ανθρώπινης ελευθερίας' θα προστάτευαν την άλλη εκείνη αποξένωση μέσα στην οποία έχει την προέλευσή της η ηδονή -- την αποξένωση του ανθρώπου όχι από τον εαυτό του αλλά μόνο ιαπό τη φύση: Την ελεύθερη αυτο-πραγμάτωση.Οι άνθρωποι θα υπήρχαν ςσαν άτομα,σχηματίζοντας ο καθένας την ίδια του τη ζωή' θα αντιμετώπιζαν ο ένας τον άλλο με αληθινά διαφορετικές ανάγκες και ειλικρινά διαφορετικούς τρόπους ικανοποίησης -- με τις δικές του αρνήσεις και τις δικές του επιλογές. Η άνοδος  της αρχής της ηδονής θα γεννούσε έτσι ανταγωνισμούς,πόνους και απογοητεύσεις -- ατομικές συγκρούσεις μέσα στην επιζήτηση της ικανοποίησης.Αλλά αυτές οι συγκρούσεις καθαυτές θα είχαν λιμπιντική αξία : Θα διέπόντουσαν από τη λογικότητα της ικανοποίησης.Αυτή η λογικότητα της αισθητικότητας περιέχει τους δικούς της ηθικούς νόμους.

Η ιδέα μιας λιμπιντικής ηθικής προτείνεται όχι μόνο από την αντίληψη του Φρόυντ για την ύπαρξη ενστικτωδών εμποδίων της απόλυτης ικανοποίησης αλλά και από ψυχαναλυτικές ερμηνείες του υπερεγώ.Έχει υποδειχθεί ότι το υπερεγώ,σαν ο διανοητικός αντιπρόσωπος της ηθικής,δεν είναι αναμφίβολα ο αντιπρόσωπος της αρχής της πραγματικότητας ,ιδιαίτερα του απαγορευτικού και τιμωρητικού Πατέρα.Σε πολλές περιπτώσεις, το υπερεγώ  σε φαίνεται να βρίσκεται σε κρυφή συμμαχία με το αυτός,υπερασπίζοντας τις διεκδικήσεις του αυτός ενάντια στο εγώ και το εξωτερικό κόσμο.Γι' αυτό , ο Charies Odier εξέφρασε τη γνώμη πως το υπερεγώ είναι " σε τελευταία ανάλυση ο αντιπρόσωπος μιας πρωτόγονης φύσης,κατά την οποία η ηθική δεν είχε ακόμα ελευθερωθεί από την αρχή της ηδονής"4 Μιλάει για μια προγενετήσια,προϊστορική,προ-οιδιπόδεια "ψευδοηθική" πριν από τη παραδοχή της αρχής της πραγματικότητας και ονομάζει τον διανοητικό αντιπρόσωπο αυτής της "ψευδοηθικής" το  υ π ε ρ - π ρ ο ε γ ώ.Το ψυχικό φαινόμενο που,μέσα στο άτομο,υποδηλώνει μια τέτοια προγενετήσια ηδονή είναι μια ταυτοποίηση με τη μητέρα,που εκφράζεται μέσα σε μια επιθυμία ευνουχισμού μάλλον παρά απειλή ευνουχισμού.Μπορεί να είναι η επιβίωση μιας αναδρομικής τάσης: Ανάμνηση του πρωτογενούς Μητρικού Δικαίου και,ταυτόχρονα ένα "συμβολικό μέσο ενάντια στην απώλεια των προνομίων της γυναίκας που επικρατούσαν τότε".Σύμφωνα με τον Odier η προγενετήσια και προϊστορική ηθική του υπερ-προεγώ είναι ασυμβίβαστη με την αρχή της πραγματικότητας και ,κατά συνέπεια,ένας νευρωτικός παράγοντας.

Ένα ακόμα βήμα στην ερμηνεία -- και τα πράξενα ίχνη του υπερ-προεγώ εμφανίζονται σαν ίχνη μιας διαφορετικής ή χαμένης σχέσης μεταξύ του εγώ και της πραγματικότητας.Η ιδέα της πραγματικότητας που επικρατεί στο Φρόυντ και που συμπυκνώνεται στην αρχή της πραγματικότητας είναι " δεμένη με τον Πατέρα".Αντιμετωπίζει το προεγώ και το εγώ σαν μια εχθρική,εξωτερική δύναμη και,σύμφωνα μ' αυτό,ο Πατέρας είναι κατά κύριο λόγο μια εχθρική μορφή,που η δύναμή της συμβολίζεται μέσα στην απειλή ευνουχισμού την "κατευθυνόμενη ενάντια στην ικανοποίηση λιμπιντικών επιθυμιών προς τη μητέρα".Μεγαλώνοντας,το εγώ φθάνει στην ωριμότητα συμμορφωνόμενο με την εχθρική αυτή δύναμη: "Υπόκυψη στην απειλή ευνουχισμού" είναι το "αποφασιστικό βήμα προς την καθιέρωση του εγώ όπως αυτό βασίζεται στην αρχή της πραγματικότητας, που το εγώ την αντιμετωπίζει σαν μια εξωτερική ανταγωνιστική δύναμη,δεν είναι ούτε η μοναδική,ούτε η πρωτογενής πραγαμτικότητα.Η ανάπτυξη του εγώ είναι ανάπτυξη " μακρυά από τον πρωτογενή ναρκισσισμό" στο πρώιμο αυτό στάδιο, η πραγματικότητα " δεν βρίσκεται έξω από το προ-εγώ του πρωτογενούς,ναρκισσισμού αλλά περιέχεται μέσα σ'αυτό".Δεν είναι εχθρική και ξένη προς το εγώ αλλά "συνδέεται στενά μ' αυτό ,αρχικά μάλιστα χωρίς ούτε να διακρίνετια απ΄' αυτό".6Για πρώτη(και τελευταία;) φορά, η πραγματικότητα αυτή ίνεται εμπειρία μέσα στη λιμπιντική σχέση του παιδιού προς τη μητέρα -- μια σχέση που στην αρχή βρίσκεται μέσα στο "προ-εγώ" και μόνο στη συνέχεια χωρίζεται από αυτό.Και με τη διαίρεση αυτή της αρχικής ενότητας,αναπτύσσεται μια "επιθυμία για την αποκατάσταση της αρχικής ενότητας" : Μια "ροή λίμπιντο μεταξύ νήπιου και μητέρας".7 Στο πρωτογενές αυτό στάδιο της σχέσης μεταξύ "προ-εγώ" και πραγματικότητας,ο Ναρκισσιστικός και ο μητρικός Έρωτας φαίνονται να είναι ένα και η πρωτογενής εμπειρία της πραγματικότητας είναι εκείνη μιας λιμπιντικής ένωσης.Η Ναρκισσιστική φάση της ατομικής προγενετησιότητας "υπενθυμίζει" τη μητρική φάση της ιστορίας της ανθρώπινης φυλής.Και οι δυο αποτελούν μια πραγματικότητα στην οποία το εγώ ανταποκρίνετια με μια στάση,όχι άμυνας και υποταγής αλλά,ακέραιης ταυτοποίησης με το "περιβάλλον".Αλλά στο φως της πατρικής αρχής της πραγματικότητας, η "μητρική έννοια" της πραγματικότητας που παρουσιάζεται εδώ μετατρέπεται άμεσα σε κάτι αρνητικό,τρομακτικό.Η ορμή για την αποκατάσταση της χαμένης Ναρκισσιστικής - μητρικής ενότητας ερμηνεύεται σαν μια "απειλή", δηλαδή,η απειλή της "μητρικής κατάποσης" από την υπερισχύουσα μήτρα.8 Ο εχθρικός Πατέρας αθωώνεται και ξαναεμφανίζεται σαν σωτήρας που, τιμωρώντας την επιθυμία της αιμομυξίας,προστατεύει το εγώ από τον εκμηδενισμό του μέσα στη μητέρα.Δεν ρωτιέται αν η Ναρκισσιστική - μητρική στάση απέναντι στη πραγματικότητα δεν μπορεί να " επιστρέψει" μέσα σε λιγώτερο αρχέγονες,λιγώτερο καταβροχθιστικές μορφές κάτω από την ισχύ του, η ώριμου εγώ και μέσα σε έναν ώριμο πολιτισμό.Αντί γι' αυτό η ανάγκη της εξάλλειψης αυτής της στάσης μια για πάντα παίρνεται για δεδομένη.Η πατιαρχική αρχή της πραγαμτικότητας εξουσιάζει την ψυχαναλυτική ερμηνεία.Μόνο πέρα από αυτή την αρχή της πραγματικότητας είναι που οι "μητρικές παραστάσεις " του υπερεγώ μεταδίδουν υποσχέσεις μάλλον παρά μνημονικά ίχνη - εικόνες ενός ελεύθερου μέλλοντος μάλλον παρά ενός σκοτεινού παρελθόντος.

εδώ το μέρος (ΙΙ)>>>>>>>>>
 
Σημειώσεις

1. "Η πιο Συνηθισμένη Μορφή Εξευτελισμού στην Ερωτική Ζωή", 213

2. Idid., σ.214

3. "Natur kennt nicht eigentlich Gemiss: sie bringt es nicht weiter als zur 8tillung des Bedurfnisses.Alle Lust ist gesellschaftlich in der umsulblinierten Apfekten nicht eniger als in den sublimierten".Max Horkheimer και Theodor W.Adorn,Kialektik der aufkiarung,(Διαλεκτική τη - Διαφώτιση) (Άμστερνταμ ,Querido Verlag,1947) σ. 127

4. "Vom Ueber-ich " ("Για το Υπερ-εγώ") στο Internationale Zeitschrift tur Psychoanalyse XII (1926), 280-281.

5. Hans W.Loewald,"Ego and Reality" (" Εγώ και Πραγματικότητα) στο International Journal of Psychoanalysis , Τόμοι XXXII(1951), Μέρος Ι,σ.12.

6. Idid

7. Idid..,σελ.11

8. Idid..,σελ.15
_____________________________

HERBERT MARCUSE
έρως και πολιτισμός

Μετάφραση Ιορδάνη Αρζόγλου
σελ.224

κάλβος 1981

επιμέλεια - δημοσίευση από CaRiNa

_____________________________

Marcuse και Heidegger: Περί φασισμού και ευθύνης

aναδημοσίευση από LeninReloaded

Marcuse και Heidegger: Περί φασισμού και ευθύνης Ι

28 Αυγούστου 1947
Ουάσινγκτον

Αγαπητέ κύριε Χάιντεγκερ,

Σκέφτηκα επί μακρόν όσα μού είπατε κατά την επίσκεψή μου στο Todtnauberg, και θα ήθελα να σάς γράψω για αυτά που σκέφτηκα αρκετά ανοιχτά.

Μού είπατε ότι διαχωρίσατε πλήρως τον εαυτό σας απ' το ναζιστικό καθεστώς το 1934, ότι στις διαλέξεις σας κάνατε εξαιρετικά κριτικές παρατηρήσεις, ότι σας παρακολουθούσε η Γκεστάπο. Δεν θα αμφισβητήσω τα λόγια σας. Παραμένει όμως γεγονός ότι το 1933 ταυτιστήκατε τόσο έντονα με το καθεστώς ώστε σήμερα, στα μάτια πολλών, να θεωρείστε ένας από τους ισχυρότερους διανοητικούς του υπερασπιστές. Οι ίδιες σας οι ομιλίες, τα γραπτά, και οι πραγματείες από αυτή την περίοδο είναι αποδείξεις τούτου. Ποτέ σας δεν τα αποσύρατε -- ούτε μετά το 1945. Ποτέ σας δεν εξηγήσατε δημόσια ότι έχετε καταλήξει σε κρίσεις διαφορετικές από αυτές που εκφράσατε το 1933-34, αν και θα μπορούσατε να είχατε βρει θέση εκτός Γερμανίας οπουδήποτε, στην πράξη. Ποτέ δεν αποκηρύξατε δημόσια καμία από τις πράξεις ή τις ιδεολογίες του καθεστώτος. Εξαιτίας αυτών των περιστάσεων εξακολουθείτε σήμερα να ταυτίζεστε με το ναζιστικό καθεστώς. Πολλοί από μας περιμέναμε για καιρό μια δήλωση από σας, μια δήλωση που θα σας απελευθέρωνε τελικά και ξεκάθαρα από μια τέτοιου είδους ταύτιση, μια δήλωση που θα εξέφραζε με ειλικρίνεια την τωρινή σας στάση για τα γεγονότα που διαδραματίστηκαν. Αλλά ποτέ σας δεν κάνατε μια τέτοια δήλωση, ή τουλάχιστον ποτέ μια τέτοια δήλωση δεν αναδύθηκε απ' την ιδιωτική σφαίρα. Εγώ - και πάρα πολύ άλλοι - σας θαύμαζα ως φιλόσοφο. Έχουμε μάθει ατελείωτα πράγματα από σας. Αλλά δεν μπορούμε να διαχωρίσουμε τον φιλόσοφο Χάιντεγκερ και τον άνθρωπο Χάιντεγκερ, γιατί αυτό αντίκειται στην ίδια τη δική σας φιλοσοφία. Ένας φιλόσοφος μπορεί να εξαπατηθεί σε ό,τι αφορά τα πολιτικά θέματα. Στην περίπτωση αυτή, θα παραδεχτεί ανοιχτά το λάθος του. Αλλά δεν μπορεί να εξαπατάται από ένα καθεστώς που έχει δολοφονήσει εκατομμύρια Εβραίους --μόνο και μόνο επειδή ήταν Εβραίοι-- που έκανε την τρομοκρατία καθημερινό φαινόμενο, και που μετέτρεψε όλα όσα αφορούν τις ιδέες του πνεύματος, της ελευθερίας και της αλήθειας στο αιματοβαμμένο τους αντίθετο. Ένα καθεστώς που ήταν, από κάθε άποψη που μπορεί κάποιος να φανταστεί, η φονική καρικατούρα της δυτικής παράδοσης την οποία εσείς ο ίδιος εξηγήσατε και υπερασπιστήκατε με τόση δύναμη. Και αν αυτό το καθεστώς δεν ήταν η καρικατούρα αυτής της παράδοσης αλλά η πραγματική της κλιμάκωση -- και σε αυτή επίσης την περίπτωση, δεν θα υπήρχε εξαπάτηση, διότι τότε θα έπρεπε να καταδικάσετε και να απαρνηθείτε όλη αυτή την παράδοση.

...

Έτσι θέλετε να σάς θυμούνται στην ιστορία των ιδεών; Κάθε προσπάθεια να καταπολεμηθεί αυτή η κοσμικής κλίμακας παρεξήγηση προσκρούει στην γενικά αποδεκτή αντίσταση στην ιδέα τού να πάρουμε σοβαρά τους ιδεολογικούς νομιμοποιητές των Ναζί. Η κοινή λογική (και ανάμεσα στους διανοούμενους), η οποία μαρτυρά αυτή την αντίσταση, αρνείται να σάς δει ως φιλόσοφο, διότι η φιλοσοφία και ο ναζισμός είναι πράγματα ασυμφιλίωτα. Η κοινή λογική δικαιώνεται στην πεποίθησή της αυτή. Και πάλι: εσείς (κι εμείς) μπορούμε να καταπολεμήσουμε την ταύτιση του προσώπου και της εργασίας σας με τον Ναζισμό (και άρα την αποσύνθεση της φιλοσοφίας σας) μόνο αν δηλώσετε δημόσια την αλλαγή άποψής σας.

...

Χέρμπερτ Μαρκούζε

(μτφρ.: Lenin Reloaded)

 ____________________

Marcuse και Heidegger: Περί φασισμού και ευθύνης ΙI

 

20 Ιανουαρίου, 1948 Φράιμπουργκ 

...Αν μπορώ να συνάγω από την επιστολή σας ότι σάς απασχολεί σοβαρά το να καταλήξετε σε μια σωστή κρίση σχετικά με το έργο μου και εμένα, τότε η επιστολή σας μού δείχνει ακριβώς πόσο δύσκολο είναι να συζητήσεις  με ανθρώπους που δεν έχουν ζήσει στη Γερμανία από το 1933, και που κρίνουν τις απαρχές του εθνικοσοσιαλιστικού κινήματος από τη σκοπιά του τέλους του. Σχετικά με τα βασικά σημεία της επιστολής σας, θα ήθελα να πω τα εξής:

1. Σχετικά με το 1933: Ανέμενα από τον εθνικό σοσιαλισμό μια ολοκληρωτική πνευματική αναγέννηση, μια συμφιλίωση των κοινωνικών ανταγωνισμών, και μια σωτηρία του δυτικού Dasein από τους κινδύνους του κομμουνισμού. Τούτες οι πεποιθήσεις εκφράστηκαν στην Πρυτανική μου ομιλία (την διαβάσατε ολόκληρη;), σε μια διάλεξη περί "Της ουσίας της επιστήμης", και σε δυο ομιλίες στους φοιτητές του Φράιμπουργκ. Υπήρχε επίσης μια εκλογική έκκληση περίπου 25-30 αράδων, η οποία δημοσιεύτηκε στην φοιτητική εφημερίδα [του Φράιμπουργκ]. Σήμερα, βλέπω κάποιες από τις προτάσεις μου ως παραπλανητικές. 

2. Το 1934 αναγνώρισα το πολιτικό μου λάθος και παραιτήθηκα από την πρυτανεία, σε ένδειξη διαμαρτυρίας ενάντια στο κράτος και το κόμμα.  Το ότι το υπαριθμόν 1 [δηλ., οι κομματικές δραστηριότητες του Χάιντεγκερ] έτυχε εκμετάλλευσης για σκοπούς προπαγάνδας τόσο εδώ όσο και στο εξωτερικό και ότι το υπαριθμόν 2 [η παραίτησή του] αποσιωπήθηκε για εξίσου προπαγανδιστικούς λόγους, δεν περιήλθε στην αντίληψή μου και δεν μπορεί να εκληφθεί εναντίον μου.

3. Έχετε απόλυτο δίκαιο για το ότι δεν έκανα κάποια δημόσια, εύκολα κατανοητή αντι-δήλωση. Θα ήταν το τέλος μου και το τέλος της οικογενείας μου. Για το σημείο αυτό, ο Γιάσπερς είπε: το ότι παραμένουμε ζωντανοί είναι η ενοχή μας.

4. Στις διαλέξεις και τα μαθήματά μου την περίοδο 1933-44, ενσωμάτωσα μια οπτική που ήταν τόσο αναμφισβήτητη που, ανάμεσα στους φοιτητές μου, κανείς δεν έπεσε θύμα της ναζιστικής ιδεολογίας. Τα έργα μου της περιόδου αυτής, αν δημοσιευτούν ποτέ, θα πιστοποιήσουν το γεγονός αυτό.

5. Μια δήλωση μετά το 1945 ήταν αδύνατη για μένα: οι υποστηρικτές των Ναζί ανακοίνωσαν την αλλαγή των συμπαθειών τους με τον πιο αποτρόπαιο τρόπο. Όμως εγώ δεν είχα τίποτε κοινό μ' αυτούς. 

6. Για τις σοβαρές, δικαιολογημένες κατηγορίες που διατυπώνετε "σχετικά μ' ένα καθεστώς που δολοφόνησε εκατομμύρια Εβραίους, που έκανε την τρομοκρατία καθημερινό φαινόμενο, και που μετέτρεψε όλα όσα αφορούν στις ιδέες του πνεύματος, της ελευθερίας και της αλήθειας στο αιματοβαμένο τους αντίθετο", μπορώ απλώς να προσθέσω ότι αν αντί για "Εβραίους" γράφατε "ανατολικογερμανούς" [δηλ., Γερμανούς των ανατολικών περιοχών] τότε το ίδιο ισχύει για έναν από τους συμμάχους, με την διαφορά ότι όλα όσα έγιναν από το 1945 έχουν γίνει δημοσίως γνωστά, ενώ η αιματηρή τρομοκρατία των Ναζί κρατήθηκε στην πραγματικότητα μυστική σε ό,τι αφορά τον γερμανικό λαό.

Συμπερασματικά, θα ήθελα να σας ζητήσω να αναλογιστείτε ότι και σήμερα υπάρχει ψευδής προπαγάνδα, για παράδειγμα ότι εξαπλώνονται φήμες για να αντικρούσουν την αλήθεια. Έχω μάθει για την ύπαρξη εντελώς παράλογων δυσφημίσεων εμού και της εργασίας μου.

Σας ευχαριστώ για την ανοιχτή έκφραση των αμφιβολιών σας για μένα. Μπορώ μόνο να ελπίσω ότι κάποια μέρα θα ξαναβρείτε στο έργο μου τον φιλόσοφο με τον οποίο μελετήσατε και εργαστήκατε.

Με τους καλύτερούς μου χαιρετισμούς,

Μ. Χάιντεγκερ

(μετάφραση, υπογραμμίσεις: Lenin Reloaded)

 ______________________________________



το link από το RadicalDesire

Marcuse και Heidegger: Περί φασισμού και ευθύνης ΙII

12 Μαίου, 1948
Ουάσινγκτον

Αγαπητέ κύριε Χάιντεγκερ,

Για πολύ καιρό, δεν ήμουν σίγουρος για το αν πρέπει να απαντήσω την επιστολή σας της 20ης Ιανουαρίου. Έχετε δίκαιο: η συζήτηση με αυτούς που δεν έζησαν στη Γερμανία μετά το 1933 είναι προφανώς πολύ δύσκολη. Πιστεύω όμως ότι ο λόγος για αυτό δεν είναι η έλλειψη οικειότητάς μας με την γερμανική κατάσταση κάτω απ' τον ναζισμό. Γνωρίζαμε πολύ καλά την κατάσταση αυτή -- ίσως ακόμη καλύτερα από αυτούς που ζούσαν στη Γερμανία. Οι άμεσες επαφές που είχα με πολλούς από αυτούς τους ανθρώπους το 1947 με έπεισαν για αυτό. Ούτε μπορεί να εξηγηθεί απ' το γεγονός ότι "κρίνουμε την αρχή του εθνικοσοσιαλιστικού κινήματος απ' το τέλος του." Γνωρίζαμε, και το είδα και εγώ, ότι η αρχή περιείχε ήδη το τέλος. Η δυσκολία της συζήτησης μού φαίνεται μάλλον ότι εξηγείται από το γεγονός ότι οι άνθρωποι στην Γερμανία εκτέθηκαν σε μια ολική διαστροφή κάθε έννοιας και συναισθήματος, γεγονός που πολλοί δέχτηκαν υπερβολικά πρόθυμα. Αλλιώς θα ήταν αδύνατο να εξηγήσουμε το γεγονός ότι ένας άνθρωπος όπως εσείς, ικανός να κατανοήσει τη δυτική φιλοσοφία όσο κανένας, μπόρεσε να δει στον Ναζισμό "μια πνευματική αναγέννηση της ζωής στο σύνολό της", μια "λύτρωση του δυτικού Dasein από τους κινδύνους του κομμουνισμού" (ο οποίος όμως είναι ο ίδιος ένα βασικό συστατικό αυτού του Dasein!). Εδώ δεν έχουμε πολιτικό αλλά διανοητικό πρόβλημα. Μπαίνω στον πειρασμό τού να πω: πρόβλημα κατανόησης, αλήθειας. Εσείς, ο φιλόσοφος, συγχύσατε την εξάλειψη του δυτικού Dasein με την αναγέννησή του; Δεν ήταν αυτή η εξάλειψη ήδη προφανής σε κάθε λέξη των "ηγετών" του, σε κάθε χειρονομία και πράξη των Ναζί, πολύ πριν το 1933;

Παρ' όλα αυτά, θα ήθελα να ασχοληθώ μόνο με ένα τμήμα της επιστολής σας, αλλιώς η σιωπή μου μπορεί να ερμηνευθεί ως συνενοχή.

Γράφετε πως όλα όσα λέω για την εξάλειψη των Εβραίων ισχύει το ίδιο για τους συμμάχους, αν αντί για "Εβραίου" βάζαμε "Ανατολικογερμανούς." Δεν θέτετε τον εαυτό σας με αυτή την πρόταση εκτός της διάστασης στην οποία μια συζήτηση μεταξύ ανθρώπων είναι καν εφικτή, δεν τον θέτετε εκτός Λόγου; Διότι μόνο εκτός της διάστασης του λόγου είναι εφικτό να εξηγήσεις, να σχετικοποιήσεις, να "κατανοήσεις" ένα έγκλημα λέγοντας ότι οι άλλοι έκαναν το ίδιο. Και περαιτέρω: πώς μπορείτε να εξισώνετε τα βασανιστήρια, τον ακρωτηριασμό και την εξάλειψη εκατομμυρίων ανθρώπων με την βίαιη επανεγκατάσταση πληθυσμιακών ομάδων που δεν υπέστησαν κανένα από αυτά τα αίσχη (με την εξαίρεση ίσως πολλών ιδιαζόντων περιπτώσεων); Από την σύγχρονη οπτική, μοιάζει ήδη να υπάρχει διαφορά ημέρας και νύχτας, ανθρωπιάς και απανθρωπιάς, στη διαφορά μεταξύ ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης και των απελάσεων και φυλακίσεων των μεταπολεμικών ετών. Στη βάση του επιχειρήματός σας, αν οι σύμμαχοι είχαν κρατήσει το Άουσβιτς και το Μπούχενβαλντ -- και όλα όσα διαπράχθηκαν εκεί-- για τους "Ανατολικογερμανούς" και τους Ναζί, τότε ο λογαριασμός θα ήταν εν τάξει! Αν όμως η διαφορά ανάμεσα στην απανθρωπιά και την ανθρωπιά αναχθεί σε αυτή την εσφαλμένη αριθμητική, τότε τούτο είναι και η κοσμοϊστορική ευθύνη του ναζιστικού συστήματος, το οποίο έδειξε στον κόσμο τι μπορούν οι άνθρωποι να κάνουν στους συνανθρώπους τους μετά από περισσότερα από 2000 χρόνια δυτικού Dasein. Φαίνεται πως ο σπόρος έπεσε σε γόνιμο έδαφος: ίσως ακόμα να αισθανόμαστε την συνέχεια αυτού που άρχισε το 1933. Για το αν θα εξακολουθούσατε να το θεωρείτε "ανανέωση" δεν είμαι σίγουρος.

Με τους καλύτερους χαιρετισμούς μου,

Χέρμπερτ Μαρκούζε

(Μτφρ.: Lenin Reloaded)

_________________________________

HERBERT MARCUSE - έρως και πολιτισμός

κεφάλαιο τέταρτο

Η ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

Ο Φρόυντ αποδίδει στο αίσθημα της ενοχής ένα κρίσιμο ρόλο μέσα στην ανάπτυξη του πολιτισμού΄ επιπλεόν συσχετίζει την πρόοδο με την αύξηση του αισθήματος της ενοχής.Διατυπώνει την πρόθεσή του να "παρουσιάσει το αίσθημα της ενοχής σαν το βασικώτερο πρόβλημα μέσα στην εξέλιξη του πολιτισμού και να δείξει ότι το αντίτιμο της προόδου είναι η απώλεια σ' ευτυχία που απορρέει από την επίτασή του" 1 Επανελλειμένα υπογραμμίζει ότι,καθώς ο πολιτισμός προοδεύει,το αίσθημα της ενοχής "ενισχύεται ακόμα,"εντείνεται","αυξάνει αδιάκοπα".2 Οι ενδείξεις που προσκομίζει ο Φρόυντ είναι δύο ειδών : Πρώτο,τις συνάγει αναλυτικά,από την θεωρία των ενστίκτων' και δεύτερο,βρίσκει ότι η θεωρητική ανάλυση που υποστηρίζεται από τις μεγάλες ασθένειες και τα άγχη του σύγχρονου πολιτισμού - το μεγενθυνόμενο κύκλο των πολέμων,την καταδίωξη που συναντά κανείς παντού,τον αντισημιτισμό,τη γενοκτονία,το φανατισμό,και τις "αυταπάτες",το μόχθο,την αρρώστεια και τη δυστυχία στο μέσο αυξανόμενου πλούτου και γνώσης.

Κάναμε μια σύντομη ανασκόπηση της προϊστορίας του αισθήματος της ενοχής."Προέρχεται από το Οιδιπόδειο σύμπλεγμα και επικτήθηκε όταν ο πατριάρχης θανατώθηκε από τη φατρία των αδελφών".3 Η πατροκτονία ικανοποίησε το επιθετικό ένστικτό τους' η αγάπη όωμς για τον πατέρα προκάλεσε τύψεις στους πατροκτόνου,δημιούργησε το υπερεγώ διαμέσου της ταυτοποίησης,και έτσι δημιούργησε τους "περιορισμούς που θα εμπόδιζαν την επανάληψη της πράξης"4 Στη συνέχεια,ο άνθρπωος απέχει από την πράξη΄αλλ' από γενιά σε γενιά η επιθετική ορμή αναβιώνει,στρεφόμενη κατά του πατριάρχη και των διαδόχων του,και από γενιά σε γενιά πρέπει να ανκόπτεται ξανά.

Κάθε εκδήλωση εγκράτειας γίνεται τότε δυναμική πηγή της συνείδησης' κάθε καινούργια εγκατάλειψη της ικανοποίησης αυξάνει την αυστηρότητα και την αυταρχικότητά της...κάθε επιθετική ορμή που παραλείπομε να ικανοποήσομε,την παίρνει το υπερεγώ για να ενισχύσει τη δική του επιθετικότητα(κατά του εγώ).5

Η υπερβολική αυτηρότητα του υπερεγώ,που βλέπει την επιθυμία σαν πράξη και τιμωρεί ακόμα και την ανπωθημένη επιθετικότητα,εξηγείται τώρα σαν έκφανση του αιώνιου αγώνα μεταξή Έρωτα και ένστικτου του θανάτου : Η επιθετική ορμή κατά του πατριάρχη (και των κοινωνικών του διαδόχων ) είναι παράγωγο του έντστικτου του θανάτου."Χωρίζοντας" το παιδί από τη μητέρα,ο πατέρας επίσης ανακόπτει το έντστικτο θανάτου,της Νιρβάνα.Έτσι κάνει το έργο του Έρωτα' και η αγάπη επίσης συμμετέχει στην διαμόρφωση του υπερεγώ.Υποτάσσοντας ο αυστηρός πατέρας,με την ιδιότητα του απαγορευτικού εκπροσώπου του Έρωτα,το ένστικτο του θανάτου που εμφανίζεται στην Οιδιπόδεια διαμάχη,επιβάλλει τις πρώτες "συλλογικές" (κοινωνικές) σχέσεις: Οι απαγορεύσεις του δημιουργούν ταυτοποίηση μεταξύ των γιών,ανακοπή της αγάπης (στοργή),εξωγαμία,εξύψωση.Με βάση την εγκράτεια,ο Έρωτας αρχίζει το πολιτιστικό έργο του σχηματισμού όλο και μεγαλύτερων μονάδων.Και καθώς ο πατέρας πολλαπλασιάζεται,συμπληρώνεται και αντικαθίσταται από τις αρχές της κοινωνίας,καθώς οι περιορισμοί και οι απαγορεύσεις εξαπλώνονται,το ίδιο συμβαίνει και με την επθετική ορμή και τα αντικείμενά της.Παράλληλα μεγαλώνει η ανάγκη της κοινωνίας να ενισχύσει την αμυντική της διάταξη - η ανάγκη της ισχυροποίησης του αισθήματος της ενοχής :

 Αφού ο πολιτισμός υπακούει μια εσωτερική ερωτική του ορμή που τον ωθεί να δέσει την ανθρωπότητα σε μια σφικτά πλεγμένη μάζα,δεν μπορεί να πετύχει το σκοπό αυτό παρά μόνο με την προσπάθεια δημιουργίας ένός αισθήματος ενοχής που ν' αυξάνεται ολοένα. Ό,τι άρχισε σε σχέση με τον πατέρα,τελειώνει σε σχέση με την κοινωνία.Αν ο πολιτισμός αποτελεί μιαν αναπόφευκτη ανάπτυξη από την ομάδα της οικογένεις στην ομάδα της ανθρωπότητας,τότε μια επίταση του αισθήματος της ενοχής - αποτέλεσμα της σύμφυτης διαμάχης της αμφιρρέπειας,του αιώνιου αγώνα μεταξύ έρωτα και θανάτου - θα είναι άρρηκτα δεμένη μ' αυτόν,μέχρι του σημείου όπου το άισθημα της ενοχής ίσως πάρει τέτοιες διαστάσεις που να κοντεύει να ξεπεράσει τα όρια αντοχής των ατόμων.6

Στη ποσοτική αυτή ανάλυση της αύξησης του αισθήματος της ενοχής,η ποιοτική μεταβολή της ενοχής,η αυξανόμενη αλογικότητά του,φαίνεται να εξαφανίζεται.Πραγματικά,η κεντρική κοινωνιολογική θέση του Φρόυντ δεν του επέτρεπε να ακολουθήσει τη κατεύθυνση αυτή.Για εκείνον δεν υπήρχε καμμιά ανώτερη λογικότητα με την οποία θα μπορούσε να συγκριθεί αυτή που επικρατεί.Αν η αλογικότητα του ασιθήματος της ενοχής είναι εκείνη του ίδιου του πολιτισμού,τότε είναι έλλογο.Και αν η κατάργησης της κυριαρχίας σημαίνει καταστροφή του ίδου του πολιτισμού,τότε παραμένει το έσχατο έγκλημα κα κανένας αποτελεσματικός τρόπος αποσόβησής της δεν είνα παράλογος.Αλλά η ίδια του η θεωρία των ενστίκτων υποχρέωσε το Φρόυντ να προχωρήσει ακόμα περισσότερο και ν' αναπτύξει ολόκληρη τη ματαιότητα της δυναμικής αυτής.Είναι απαράιτητη η ενίσχυση της άμυνας κατά της επιθετικότητας' για να είναι όμως η άμυνα αυτή αποτελεσματική κατά της αυξανόμενης επιθετικότητας χρειάζεται η ενίσχυση των σεξουαλικών ενστίτκτων,γιατί μόνο ένας ισχυρός Έρως μπορεί να "δέσει"αποτελεσματικά τα καταστροφικά ένστικτα. Αυτό όμως είναι εκείνο ακριβώς που δεν μπορεί να κατορθώσει ο αναπτυγμένος πολιτισμός γιατί η ύπαρξή του εξαρτάται από την επέκταση και την επίταση της πειθάρχησης και του ελέγχου.Η αλυσσίδα των ανακοπών και των αποτροπών των ενστίκτων δεν μπορεί να σπάσει."Ο πολιτισμός μας βασίζεται,μιλώντας γενικά,στην καταπίεση των ενστίκτων".7

Πρώτα απ' όλα ,ο πολιτισμός σημαίνει πρόοδο στο  έ ρ γ ο - δηλαδή,έργο που σκοπό έχει την απόκτηση και τον πολλαπλασιασμό των αγαθών που είναι αναγκαί αγια τη ζωή.Το έγο αυτό καθαυτό δεν προσφέρει το ίδιο καμμιάν ικανοποίηση.Κατά το Φρόυντ,είναι άχαρο,οδυνηρό.Δεν υπάρχει θέση στη μεταψυχολογία του Φρόυντ για ένα πρωταρχικό "τεχνικό ένστικτο","έντστικτο της επιβολής" κ.λ.π.8

Η ιδέα της συντηρητικής φύσης των ενστίκτων που διέπονται από τις αρχές της ηδονής και της Νιρβάνα αποκλείουν αυστηρά κάθε παρόμοια υπόθεση.Όταν ο Φρόυντ ναφέρει πάρεργα τη "φυσική ανθρώπινη απέχθεια προς το έργο",9 βγάζει το συμπέρασμα αυτό από τη βασική θεωρητική του μόνο σύλληψη.Ο συνδυασμός "δυστυχίας και έργου", σχετικά με τα ένστικτα,δεν παύει να αναφέρεται σε όλο το έργο του Φρόυντ  10 και η ερμηνεία του του μύθου του Προμηθέα ρίχνει το βάρος στη σχέση μεταξύ αναστολής του σεξουαλικού πάθους και πολιτισμένης εργασίας". Το βασικό έργο μέσα στον πολιτισμό είναι χωρίς λίμπιντο,είναι εργασία' η εργασία σημαίνει "δυσαρέσκεια" και η δυσαρέσκεια δεν μπορεί παρά να επιβάλλεται. "Γιατί πιο κίνητρο θα μπορούσε να απρακινήσει τον άνθρωπο να διοχετεύσει τη σεξουαλική του ενέργεια σε άλλες χρήσεις αν χωρίς να τη διοχετεύσει πουθενά αλλού,βρίσκει την απόλυτα ικανοποητική ηδονή; Ποτέ δεν θα παραιτιόταν από την ηδονή αυτή και δεν θα προόδευε άλλο".12 Αν δεν υπάρχει πρωταρχικό "ένστικτο έργου", τότε η ενέργεια που απαιτείται για το (δυσάρεστο) έργο πρέπει να "αποσύρεται" από τα πρωτογενή ένστικτα - τα σεξουαλικά και τα καταστροφικά.Αφού ο πολιτισμός είναι ουσιαστικά έργο του Έρωτα,αυτό σημαίνει πρώτα-πρώτα αφαίρεση λίμπιντο : Ο πολιτισμός "προμηθεύεται μεγάλο μέρος της διανοητικής ενέργειας που του χρειάζετα,αφαιρώντας την από το σεξουαλισμό".13

Οι ορμές για έργο δεν είναι οι μόνες που τρέφονται από τον ανακομμένο σεξουασλισμό.Τα καθαρά "κοινωνικά ένστικτα"(όπως "οι τρυφερές σχέσεις μεταξύ γονιών και παιδιών...αισθήματα φιλίας κι οι συναισθηματικοί δεσμοί του γάμου") περιέχουν ορμές που "συγκρατούνται από μιαν εσωτερική αντίσταση" ώστε να μη πραγματοποιούν τους σκοπούς τους' 14 μόνο μ' αυτή τους την παραίτηση γίνονται κοινωνικές.Κάθε άτομο συνεισφέρει τις δικές του απαρνήσεις (πρώτα κάτω απ' την επίδραση εξωτερικού εξαναγκασμού,κατόπιν εσωτερικά) και απ' αυτές τις "πηγές έχει συσωρευθεί το κοινό απόθεμα υλικού και ιδεατού πλούτου του πολιτισμού"15.Παρ' όλο που ο Φρόυντ παρατηρεί ότι τα κοινωνικάαυτά ένστικτα "δεν χρειάζεται να περιγραφούν σαν εξυψωμένα"(αφού δεν έχουν παραιτηθεί ολοκληρωτικά από τους σεξουαλικούς τους σκοπούς αλλά τους αρκούν με "ωρισμένες προσεγγίσεις της ικανοποίησης"), τα οναμάζει "συγγενή" προς την εξύψωση.16 Έτσι η κύρια σφαίρα του πολιτισμού παρουσιάζεται σα σφαίρα της  ε ξ ύ ψ ω σ η ς. Αλλά η εξύψωση συνοδεύεται από τη σ ε ξ ο υ α λ ι κ ή  ε κ φ ό ρ τ ι σ η. Ακόμα κι όταν ή όπου,η εξύψωση αντλεί από ένα απόθεμα "ουδέτερης μεταθετής ενέργειας" του εγώ και του αυτός,η ουδέτερη αυτή ενέργεια "προέρχεται από το ναρκισσιστικό απόθεμα της λόμπιντο",είναι δηλαδή. Έρως χωρίς σεξουαλισμό.17 Το προτσές της εξύψωσης αλλοιώνει την ισορροπία μέσα στη δομή των ενστίκτων.Η ζωή είναι η συγχώνευση του Έρωτα και του ένστικτου του θανάτου' στη συγχώνευση αυτή,ο Έρωτας έχει επιβληθεί στον εχθρικό του σύντροφο. Ωστόσο :

 Μετά την εξύψωση η ερωτική συνιστώσα δεν έχει πια τη δύναμη να δέσει όλα τα καταστροφικά στοιχεία που πριν ήταν ενωμένα μαζί της κι έτσι αυτά απελευθερώνονται με τη μορφή επιθετικών και καταστροφικών ροπών.18

Ο πολιτσμός απαιτεί αδιάκοπη εξύψωση' μ' αυτό τον τρόπο εξασθενεί τον Έρωτα,χτίστη του πολιτισμού.Κι η σεξουαλική εκφόρτιση,εξασθενώντας τον Έρωτα,αποδεσμεύει τις καταστροφικές ορμές.Έτσι ο πολιτισμός απειλείται από μια τήξη των ενστίκτων,όπου το ένστικτο του θανάτου προσπαθεί να πάρει την πρωτοκαθεδρία από τα ένστικτα της ζωής.Αρχίζοντας με την εγκράτεια κι αναπτυσσόμενος κάτω από προοδευτική εγκράτεια,ο πολιτισμός τείνει προς την αυτοκαταστροφή.

Το επιχείρημα αυτό είναι πολύ στρωτό για να είναι αληθινό.Προκαλεί ωρισμένες αντιρρήσεις.Πρώτα απ' όλα,κάθε έργο δεν συνεπάγεται σεξουαλική εκφόρτιση κι ούτε κάθερ έργο είναι δυσάρεστο ή απάρνησ.Ύστερα οι ανακοπές που επιβάλλει ο πολιτισμός επηρεάζουν επίσης - ίσως μάλιστα επηρεάζουν πάνω απ' όλα - τα παράγωγα του ενστίκτου του θανάτου,τις ορμές της επιθετικότητας και της καταστορής.Τουλάχιστον απ' αυτή την άποψη,οι απαγορεύσεις του πολιτισμού θα προσθέτονταν στη δύναμη του Έρωτα.Επιπλέον, το έργο καθαυτό μέσα στα πλαίσια του πολιτισμού αποτελεί  κ ο ι ν ω ν ι κ ή  ε κ μ ε τ ά λ λ ε υ σ η  των επιθετικών παρορμήσεων κι έτσι εξυπηρετεί,κι αυτό,τον Έρωτα.Μια επαρκής εξέταση των προβλημάτων αυτών προϋποθέτει την απελευθέρωση της θεωρίας των ενστίκτων από τον αποκλειστικό προσανατολισμό της προς την αρχή της απόδοσης,την εξέταση της εικόνας ενός πολιτισμού χωρίς απώθηση (δυνατότηας που προέρχεται από τα ίδια τα επιτεύγματα της αρχής της απόδοσης) στην ουσίας της.Μια τέτοια προσπάθεια θα γένει στο τελευταίο μέρος της μελέτεης αυτής.Εδώ ας αρκέσουν μερικές προσωρινές εξηγήσεις.

Οι ψυχικές πηγές και μέσα του έργου,καθώς και η σχέση του με την εξύψωση,αποτελούν μια από τις πιο παραμελημένες περιοχές της ψυχαναλυτικής θεωρίας.Ίσως η ψυχανάλυση να μην υπέκυψε πουθενά αλλού στην επίσημη ιδεολογία της ευλογίας της "παραγωγικότητας" με μεγαλύτερη συνέπεια.19 Δεν είναι,λοιπόν,παράξενο που οι Νεο-Φροϋδικές σχέσες,όπου (όπως θα δούμε στον Επίλογο) η ιδεολογική άποψη της ψυχανάλυσης θριαμβεύει πάνω στη θεωρητική,διέπονται απ' το μοτίβο της ηθικής του έργου.Η "ορθόδοξη" συζήτηση ασχολείται σχεδόν απόλυτα με τη "δημιουργική" εργασία,ιδιαίτερα την τέχνη,ενώ η εργασία που υπαγορεύεται από την ανάγκη εκτοπίζεται στην αφάνεια.

Σημειώσεις

1.Ο πολιτισμός και οι Δυστυχίες Του.  σ.123.

2. Ibid., σ.120-122

3.Ibid., σ.118

4.Ibid., σ.120
5.Ibid., σ.114
6.Ibid., σ.121-122
7." Civilized" Sexual Morality and Modern Nervousness"
    ("Η  "Πολιτισμένη" σεξουαλική Ηθική κι η Σύγχρονη Σ.Νευρικότητα"), Ά π α ν τ α, ΙΙ,82
8.Ives Hendrick, "Work and the Pleasure Principle" ( " H Εργασία κι η Αρχή της Ηδονής")
    Psychoanalytic Quarterly. XII (1943),314.Για περισσότερη ανάλυση του θέματος βλέπε.
    Κεφάλαιο 10.
9.Ο Πολιτισμός κι οι Δυστυχίες Του,σ.34 σημ.
10.Σ' έναγράμμα του της 14-4-1896 μιλά για τη "μέτρια"στενοχώρια που χρειάζεται για να δουλεύη    κανένας εντατικά".Ernest Jones, The Life and Work of Sigmund Freud (Η Ζωή και το Έργο του Σ.Φ.),Τόμος Ι (Νέα Υόρκη : Basik Books,1953), s.305
11. Ο Πολιτισμός κι οι Δυστυχίες Του,σ.50-51 σημ.Άπαντα,V,288 κ.ε.Για την αντιφατική γνώμη του Φρόυντ πάνω στην ικανοποίηση του λιμπιντο απ΄την εργασία. ( Ο Πολιτισμός κι οι Δυστυχίες Του,σ.34 σημ.) ,βλ. σελ 170 αυτού του βιβλίου
12." Η Πιο Συνηθισμένη Μορφή Εξευτελισμού στην Ερωτική Ζωή" σ.216.
13. Ο Πολιτισμός κι οι Δυστυχίες Του,σ.74

14." The Libido Theory" ( " Η θεωρία του Λίμπιντο"), Άπαντα,V,134.

15." Η "Πολιτισμένη " Σεξουαλική Ηθική...",σελ82

16."Η Θεωρία του Λίμπιντο",σελ.134.

17.Το Εγώ και το Προεγώ  σ.38, 61-63.Βλέπε Edward Glover, " Sublimation,Substitution ank Social Anxiety" ( "Εξύψωση,Υποκατάσταση και Κοινωνικό Άγχος"), International Journal of Psychoanasysis,Τομός XII,Αρ.3(1931),σελ.264.

18.Το Εγώ και το Προεγώ σ.80

19.Το παραπάνω άρθρο του Ives Hendrick είναι ένα χτυπητό παράδειγμα.

___________________________________________________________________

HERBERT MARCUSE
έρως και πολιτισμός

Μετάφραση Ιορδάνη Αρζόγλου
σελ.85

κάλβος 1981

από CaRiNa

=============================

ΕΡΩΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ - Herbert Marcuse

ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΗΔΟΝΗΣ

μέρος πρώτο

Η κρύφια τάση της ψυχανάλυσης

Η ιδέα του ανθρώπου που παρουσιάζεται μέσα απ'τη Φροϋδική θεωρία αποτελεί την πιο αδιάσειστη κατηγορία του Δυτικού πολιτισμού - και ταυτόχρονα την πιο ατράνταχτη υπεράσπιση του πολιτισμού αυτού.Κατά το Φρόυντ,η ιστορία του ανθρώπου είναι η ιστορία της απώθησηής του. Ο πολιτισμός περιορίζει όχι μόνο την κοινωνική αλλά και τη βιολογική του ύπαρξη,όχι μόνο μέρη της ανθρώπινης υποστασης αλλά τη δομή των ενστίκτων του καθαυτή. Απ' την άλλη μεριά, τέτοιος περιορισμός  αποτελεί την ίδια την προϋπόθεση της προόδου. Αφηρημένα ελευθερα να επιδιώξουν τους φυσικούς τους σκοπούς, τα βασικά ένστικτα του ανθρώπου θα ήταν ασυμβίβαστα με κάθε είδους συνειρμό και διατήρηση διαρκείας : Θα κατάστρεφαν ακόμα κι εκεί που ενώνουν.Ο ανεξέλεγκτος Έρως είναι το ίδιο μοιραίος όπως και το θανατηφόρο αντίστοιχό του στοιχείο, το ένστικτο του θανάτου. Η καταστροφική τους δύναμη προέρχεται απ' το γεγονός ότι επιζητούν μιάν ικανοποίηση που ο πολιτισμός αδυνατεί να τους προφέρει : Την ικανοποίηση καθεαυτή και σαν αυτοσκοπό,οποιαδήποτε στιγμή. Γι' αυτό τα έστικτα πρέπει ν' αποτραπούν απ' το στόχο τους,ν' ανακοπούν στην επιδίωξή του σκοπού τους. Ο πολιτισμός αρχίζει οταν ο πρωτογενής αντικειμενικός σκοπός - η ακέραιη ικανοποίηση αναγκών - εγκαταλειφθεί αποτελεσματικά.

Οι μεταπτώσεις των ενστίκτων είναι οι μεταπρώσεις του διανοητικού μηχανισμού μέσα στον πολιτισμό. Οι ζωικές ορμές γόνονται ανθρώπινα ένστικτα κάτω απ' την επίδραση της εξωτερικής πραγματικότητας. Ο αρχικός τους " εντοπισμός" μέσα στον οργανισμό κι η βασική τους κατεύθυνση παραμένουν οι ίδιες αλλά οι αντικειμενικοί τους σκοποί κι οι εκδηλώσεις τους υπόκεινται σε αλλαγή. Όλες οι ψυχαναλυτικές έννοιες (εξύψωση, ταυτοποίηση, προβολή, απώθηση, ενδοπροβολή) υποδηλώνουν το μεταβλητό χαρακτήρα των ενστίκτων.Αλλά η πραγματικότητα που δίνει σχήμα στα ένστικτα καθώς και στις ανάγκες και την ικανοποίησή τους είναι ένας κοινωνικό-ιστορικός κόσμος. Το ζώο άνθρωπος γίνεται άνθρώπινο όν μόνο μέσα από ένα θεμελιακό μετασχηματισμό της φύσης του, που επιδρά όχι μόνο στους σκοπούς των ενστίκτων αλλά και στις "αξίες" των ενστίκτων - δηλαδή τις αρχές που κυβερνούν την επίτευξη των σκοπών. Η αλλάγή του ισχύοντος συστήματος  αξιών μπορεί να ορισθεί προσωρινά έτσι :

         από                                                                                            σε

άμεση ικανοποίηση                                                  ενσυνείδητα καθυστερημένη ικανοποίηση

ηδονή                                                                          συγκράτηση της ηδονής

χαρά(παιγνίδι)                                                          κόπο (εργασία)

δεκτικότητα                                                               παραγωγικότητα

απουσία απώθησης                                                  ασφάλεια

Ο Φρόυντ περιέγραψε την αλλαγή αυτή σαν μετασχηματισμό της  αρχής της ηδονής σε αρχή της πραγματικότητας. Η ερμηνεία του "διανοητικού μηχανισμού" σαν συνάρτηση των δυο αυτών αρχών είναι βασική στη θεωρία του Φρόυντ κι εξακολουθεί να είναι  παρ'όλες τις μετατροπές της δυϊστικής αντίληψης.

Αντιστοιχεί σε μεγάλο βαθμό (αλλά όχι απόλυτα) με τη διάκριση μεταξύ ασυνείδητων και συνειδητών λειτουργιών.

Το άτομο υπάρχει, κατά κάποιο τρόπο, σε δύο διαφορετικές διαστάσεις που χαρακτηρίζονται από διαφορετικές λειτουργίες κι αρχές. Η διαφορά μεταξύ  των δύο αυτών διαστάσεων είναι και γενικό- ιστορική και δομική : Το ασυνείδητο, διοικούμενο απ'την αρχή της ηδονής, αποτελείται από "τις παλιότερες, πρωτογενείς λειτουργίες, κατάλοιπα ενός σταδίου ανάπτυξης όπου ήταν οι μόνες διανοητικές λειτουργίες". Δεν επιζητούν τίποτ' άλλο εκτός του να " κερδίσουν ηδονή ή διανοητική δραστηριότητα αποτραβιέται από κάθε ενέργεια που μπορεί να δημιουργήσει δυσάρεστο συναίσθημα (πόνο")".1

Αφηρημένη όμως χωρίς περιορισμούς, η αρχή της ηδονής έρχεται σε σύγκρουση με το φυσικό και τ' ανθρώπινο περιβάλλον. Το άτομο συνειδητοποιεί τραυματικά ότι η ακέραια κι άπονη ικανοποίηση των αναγκών του είναι αδύνατη. Και μετά την εμπεριία αυτή της απογοήτευσης, μια νέα αρχή επιβάλλεται στο διανοητικό μηχανισμό. Η αρχή της πραγματικότητας αντικαθιστά στην αρχή της ηδονής : Ο άνθρωπος μαθαίνει να παραιτείται απ' τη στιγμιαία, αβέβαιη και καταστροφική ηδονή χάρη της αργοπορημένης, συγκρατημένης αλλά "εξασφαλισμένης" ηδονής.2  Επειδή η εγκράτεια κι ο περιορισμός παρέχουν αυτό το κέρδος διαρκείας, η αρχή της πραγματικότητας, κατά το Φρόυντ,  " προστατεύει" μάλλον παρά "εκθρονίζει", "προσαρμόζει" μάλλον παρά καταργεί την αρχή της ηδονής.

Αλλά η ψυχαναλυτική ερμηνεία αποκαλύπτει ότι η αρχή της πραγματικότητας επιβάλλει μιαν αλλαγή όχι μόνο στην μορφή και το χρόνο της ηδονής αλλά στην ίδια της την ουσία. Η προσαρμογή της ηδονής στην αρχή της πραγματικότητας συνεπάγεται την υποδούλωση κι εκτροπή της καταστροφικής δύναμης της ικανοποίησης των ενστίκτων,του χαρακτηριστικού της δύναμης αυτής να μη συμβιβάζεται με τα κατεστημένα κοινωνικά πρώτυπα και σχέσεις, κι ακόμα συνεπάγεται τη μετουσίωση της ηδονής καθεαυτής.

Με την καθιέρωση της αρχής της πραγματικότητας το ανθρώπινο όν, που κάτω απ' την αρχή της ηδονής δεν ήταν παρά ένα συμπίλημα ζωικών ορμών, έγινε ένα οργανομένο εγώ. Επιζητά "ό,τι είναι χρήσιμο" κι ό,τι μπορεί ν' αποκτηθεί χωρίς βλάβη του εαυτού του και του ζωτικού του περιβάλλοντος. Κάτω απ' την αρχή της πραγματικότητας, το ανθρώπινο όν αναπτύσσει τη λειτουργία της σ κ έ ψ η ς : Μαθαίνει να "δοκιμάζει" την πραγματικότητα, να διακρίνει μεταξύ καλού και κακού, σωστού και λάθους, χρήσιμου και βλαβερού. Ο άνθρωπος αποκτά λειτουργίες της προσοχής, μνήμης και κρίσης. Γίνεται ενσυνείδητο, σκεπτόμενο  υ π ο κ ε ί μ ε ν ο με μια λογική που του επιβάλλεται απ' έξω. Μια μόνο μορφή της σκέψης "αποσπάται"απ' την αρχή της πραγματιότητας: Η φ α ν τ α σ ί α"προστατεύεται απ΄τις πολιτιστικές μετατροπές" και συνεχίζει να διέπεται απ' την αρχή της ηδονής. Σ' όλους τους άλλους τομείς ο διανοητικός μηχανισμός υποτάσσεται αποτελεσματικά στην αρχή της πραγματικότητας. Η λειτουργία της "κινητικής εκκένωσης" που, όταν κυριαρχούσε η αρχή της ηδονής, "εξυπηρετούσε την ανακούφιση του διανοητικού μηχανισμού από συσσωρεύσεις ερεθισμών" χρησιμοποείται τώρα για την " κατάλληλη μετατροπή της πραγματικότητας" : Μεταστρέφεται σ ε  δ ρ ά σ η.3

Μ' αυτό τον τρόπο η έκταση των επιθυμιών του ανθρώπου και των μέσων της ικανοποίησής τους αυξάνονται απεριόριστα και η ικανότητά του να μετατρέπει την πραγματιότητα ενσυνείδητα, σύμφωνα με το "τί είναι χρήσιμο" φαίνεται να υπόσχεται μια βαθμιαία απόσιση των εμποδίων της ικανοπίησής του που είναι ξένα προς αυτή. Αλλά από δω και πέρα ούτε οι επιθυμίες του,ούτε η μετατροπή της πραγματικότας απ' αυτόν είναι πια δικές του : "Οργανώνονται" τώρα απ' την κοινωνία. Κι "διοργάνωση"αυτή απωθεί και μετουσιώνει τις αρχικές ανάγκες των ενστίκτων του. Αν η απουσία της απώθησης είναι το αρχέτυπο της ελευθερίας, τότε πολιτισμός είναι ο αγώνας ενάντια σ' αυτή την ελευθερία.

Η αντικατάσταση της αρχής της ηδονής απ' την αρχή της πραγματικότητας αποτελεί το μεγάλο τραυματικό γεγονός μέσα στην ανάπτυξη του ανθρώπου - την ανάπτυξη του γένους (φυλογένεση) καθώς και του ατόμου (οντογένεση). Κατά το Φρόυντ,το γεγονός αυτό δεν συμβαίνει μια μόνο φορά αλλά επαναλαμβάνεται σ' όλη την ιστορία της ανθρωπότητας και του κάθε ατόμου. Φυλογενετικά, πρωτοεμφανίζεται στην π ρ ω τ ό γ ο ν η  ο ρ δ ή  όπου ο   π α τ ρ ι ά ρ χ η ς  έχει το μονοπώλιο της ισχύος και της ηδονής κι επιβάλλει την αποχή από μέρους των γιών. Οντογενετικά, εμφανίζεται στην περίοδο της πρώιμης παιδικής ηλικίας και η υποταγή στην αρχή της πραγματικότητας επιβάλλεται απ' τους γονείς κι άλλους εκπαιδευτές. Αλλά και στο επίπεδο του γένους και στο επίπεδο του ατόμου η υποταγή αναπαράγεται αδιάκοπα. Μετά την πρώτη ανταρσία, την εξουσία του πατριάρχη ακολουθεί η εξουσία των γιών, κι η φατρία των αδελφών αναπτύσσεται σε θεσμοθετημένη κοινωνική πολιτική κυριαρχία.

Η αρχή της πραγματικότητας υλοποιείται σε ένα σύστημα θεσμών. Και το άτομο, μεγαλώνοντας μέσα σε ένα τέτοιο σύστημα, μαθαίνει τις απαιτήσεις της αρχής της πραγματιότητας σαν εκείνες του νόμου και της τάξης και τις μεταβιβάζει στην επόμενη γενιά.

Το γεγονός ότι η αρχή της πραγματικότητας πρέπει να αποκαθίσταται συνεχώς μέσα στην ανάπτυξη του ανθρώπου δείχνει πως ο θρίαμβος της επάνω στην αρχή της ηδονής δεν ήταν ποτέ πλήρης και ποτέ σίγουρος. Μέσα στη Φροϋδική σύλληψη ο πολιτισμός δεν τερματίζει μια και καλή μια "φυσική κατάσταση"· ό,τι ο πολιτισμός υποτάσσει και απωθεί - η διεκδίκηση της αρχής της ηδονής - συνεχίζει να υπάρχει μέσα στον πολιτισμό καθαυτό. Το υποσυνείδητο διατηρεί τους αντικειμενικούς σκοπούς της νικημένης αρχής της ηδονής. Αποδοκιμασμένη από την εξωτερική πραγματικότητα ή και εμποδισμένη να φθάσει ως αυτήν, ολόκληρη η δύναμη της αρχής της ηδονής όχι μόνον επιζεί μέσα στο ασυνείδητο, αλλά επίσης επιδρά με πολύμορφους τρόπους πάνω στην ίδια την πραγματικότητα που επισκέπασε την αρχή της ηδονής. Η επιστροφή των αποθημένων απαρτίζει την απαγορευμένη και υποχθόνια ιστορία του πολιτισμού. Και η διερεύνηση αυτής της ιστορίας αποκαλύπτει όχι μόνο το μυστικό του ατόμου αλλά και εκείνο του πολιτισμού. Η ατομική ψυχολογία του Φρόυντ είναι στην ίδια της την ουσία κοινωνική ψυχολογία. Η απώθηση είναι ένα φαινόμενο ιστορικό. Η αποτελεσματική υποταγή των ενστίκτων σε απωθητικούς ελέγχους επιβάλλεται όχι από τη φύση αλλά τον άνθρωπο. Ο πατριάρχης, σαν αρχέτυπο της κυριαρχίας, κάνει έναρξη της αλυσσιδωτής αντίδρασης της υποδούλωσης, ανταρσίας και ενισχυμένης κυριαρχίας που χαρακτηρίζει την ιστορία του πολιτισμού. Όμως απ' την εποχή της πρώτης προϊστορικής επαναφοράς της κυριαρχίας μετά την πρώτη ανταρσία η εξωτερική απώθηση υποστηρίζεται από την εσωτερική: Το ανελεύθερο άτομο ενδοπροβάλλει τους αφέντες του και τις εντολές τους στον ίδιο του το νου. Ο αγώνας κατά της ελευθερίας αναπαράγεται μέσα στην ψυχή του ανθρώπου σαν η αυταπώθηση του απωθημένου ατόμου και με τη σειρά σειρά της διατηρεί τους αφέντες και τους θεσμούς τους. Αυτή είναι η διανοητική δυναμική που ο Φρόυντ ξεδιπλώνει μπροστά μας και σα δυναμική του πολιτισμού.

Σύμφωνα με το Φρόυντ, η απώθητική τροποποίηση των ενστίτκτων κάτω από την αρχή της πραγματικότητας εφαρμόζεται και διατηρείται από τον "αιώνιο και πρωταρχικό αγώνα για την διαβίωση..., που διαρκεί μέχρι σήμερα". Η σπάνη (Lebensnot, Ανάγκη*) διδάσκει τους ανθρώπους ότι δεν μπορούν να ικανοποιούν ελεύθερα τις ενστικτώδεις τους παρορμήσεις, ότι δεν μπορούν να ζουν κάτω από την αρχή της ηδονής. Έτσι το κίνητρο της κοινωνίας για την επιβολή της ριζικής μετατροπής της δομής των ενστίκτων είναι "οικονομικό ΄αφού δεν έχει αρκετά μέσα για να υποστηρίξει τη ζωή για τα μέλη της χωρίς αυτά να εργάζονται, πρέπει να εξασφαλίσει τον περιορισμό του αριθμού τους και τη διοχέτευση της ενέργειάς τους από σεξουαλικές δραστηριότητες στο έργο τους".

Η ιδέα αυτή είναι τόσο παλιά όσο κι ο πολιτισμός. Αποτέλεσε πάντα την πιο αποτελεσματική φτιαχτή αιτιολόγηση της απώθησης. Η θεωρία του Φρόυντ τη χρησιμοποιεί κι αυτή σε αρκετά μεγάλο βαθμό : Ο Φρόυντ θεωρεί τον "αρχέγονο αγ΄να για διαβίωση" σαν "αιώνιο" και κατά συνέπεια πιστεύει ότι η αρχή της ηδονής κι η αρχή της πραγματικότητας είανι "αιώνια" ανταγωνιστικές. Η ιδέα πως ο μη απωθητικός πολιτισμός είναι αδύνατος αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο της Φροϋδικής θεωρίας. Παρ'όλ' αυτά, η θωρία του περιέχει στοιχεία που διασπούν τη φτιαχτή αυτή αιτιολόγηση συντρίβουν την επικρατούσα παράδοση της Δυτικής σκέψης και υπονοούν ακόμα και την αντιστροφή της. Το έργο του Φρόυντ χαρακτηρίζεται από μιαν ασυμβίβαστη επιμονή να εκθέσει το απωθητικό περιεχόμενο των ύψιστων αξιών και επιτευγμάτων του πολιτισμού. Εφόσον ο Φρόυντ κάνει αυτό το πράγμα, αρνείται την εξόσωση του λόγου με την απώθηση που πάνω σ' αυτή θεμελιώνεται η ιδεολογία του πολιτισμού. Η μεταψυχολογία του Φρόυντ είναι μια διαρκώς ανανεούμενη προσπάθεια αποκάλυψης κι αμφισβήτησς της τρομακτικής ανάγκης να συνδέοντια εσωτερικά ο πολιτισμός και βαρβαρότητα,η πρόοδος κι η ταλαιπρωρία,η ελευθερία κι η δυστυχία - μαι σύνδεση που σε σε τελευταία ανάλυση αποκαλύπτεται σαν εκείνη μεταξύ Έρωτα και Θανάτου. Ο Φρόυντ αμφισβητεί τον πολιτισμό όχι από ρομαντική ή ουτοπιστική σκοπιά αλλά με βάση την ταλαιρωρία και την αθλιότητα που συνεπάγεται η εφαρμογή του. Έτσι η πολιτιστική ελευθερία εμφανίζεται στο φως της ανελευθερίας και η πολιτιστική πρόοδος στο φως του περιορισμού. Αυτό δεν σημαίνει άρνηση του πολιτισμού: Η ανελευθερία και ο περιορισμός είναι τα αντίτιμά του.

Εκθέτοντας όμως ο Φρόυντ την έκταση και το βάθος τους, παίρνει το μέρος των απαγορευμένων βλέψεων της ανθρωπότητας. Το αίτημα για μια κατάσταση όπου η ελευθερία και η ανάγκη συμπίπτουν. Οποιαδήποτε ελευθερία υπάρχει στη σφαίρα της αναπτυγμένης συνείδησης και στον κόσμο που αυτή δημιούργησε είναι μόνο παράγωγη, συμβιβασμένη ελευθερία, κερδισμένη μ' αντάλλαγμα τη αποχή από την πλήρη ικανοποίηση των αναγκών και εφόσον η τελευταία αποτελεί την ευτυχία, η ελευθερία μέσα στον πολιτισμό είναι ουσιαστικά ανταγωνιστική προς την ευτυχία : Συνεπάγεται την απωθητική τροποποίηση (εξύψωση ) της ευτυχίας. Αντίστροφα,το ασυνείδητο,το πιο βαθύ και πιο παλιό στρώμα της διανοητικής προσωπικότητας, είναι η ορμή για μια ακέραιη ικανοποίηση ,δηλαδή απουσία έλλειψης και απώθησης. Σαν τέτοιο ,είναι η άμεση συντάυτιση ανάγκης κι ελευθερίας. Κατά την αντίληψη του Φρόυντ,η εξίσωση ελευθερίας και ευτυχίας,απαγορευμένη απ' το συνειδητό, υποστηρίζεται από το ασυνείδητο. Η αλήθεια της, αν και αποκρουόμενη από τη συνείδηση, εξακολουθεί να βασανίζει το νου με την μνήμη παρωσημένων σταδίων της ατομικής ανάπτυξης στα οποία αποκτάται η ακέραια ικανοποίηση. Και το παρελθόν συνεχίζει να διεκδικεί το μέλλον : Γεννά την επιθυμία να ξαναδημιουργηθεί ο παράδεισος με βάση τα επιτεύγματα του πολιτισμού.

Αν η μνήμη μετατίθεται στο κέντρο της ψυχανάλυσης σα θεμελιακός τ΄ροπος του  ε π ι σ τ η τ ο ύ , αυτό είναι πολύ περισσότερο από ένα θεραπευτικό τέχνασμα. Η θεραπευτική ικιότητα της μνήμης προέρχεται από την αξία αλήθειας την μνήμης. Αυτή η αξία αληθειας βρίσκεται στην ειδική ικανότητα της μνήμης να διατηρεί υπόσχέσεις και δυνατότητες που είναι προδομένες ή ακόμα και κυρηγμένες παράνομες από το ώριμο,πολιτισμένο άτομο, είχαν όμως κάποτε, στο πολύ μακρυνό παρελθόν του ατόμου, εκπληρωθεί και πότέ δεν λησμονούνται ολοκληρωτικά. Η αρχή της πραγματικότητας περιορίζει το γνωστικό ρόλο της μνήμης - την αφοσίωση της τελευταίας στην παρωσημένη εμπειρία της ευτυχίας, αφοσίωση που αναζωπυρώνει την επιθυμία της ενσυνείδητης αναδημιουργίας της. Η ψυχανάλυτική απελευθέρωση της μνήμης ανατινάζει τη λογικότητα του απωθημένου ατόμου. Καθώς η αναγνώριση αντικαθιστά το επιστητό,οι απαγορευμένες παραστάσεις και παρορμήσεις της παιδικής ηλικίας αρχίζουν να ομολογούν την αλήθεια που ο λόγς αρνείται. Η αναδρομή παίρνει ένα προοδευτικό ρόλο. Το παρελθόν, καθώς ανακαλύπτεται ξανά, καθερώνει κριτικά σταθμά που απαγορεύονται από το παρόν. Επιπλέον, η αποκατάσταση της μνήμης συνοδεύτεται από την αποκατάσταση του γνωστικού περιεχομένου της φαντασίας. Η ψυχαναλυτική θεωρία απομακρύνει τις διανοητικές αυτές λειτουργίες από την ουδέτερη σφαίρα του ονειροπολήματος και του παραμυθιού, ξανασυλλαμβάνοντας τις αυστηρές τους αλήθειες. Οι ανακαλύψεις της ψυχανάλυσης έχουν τέτοιο βάρος που δεν αργούν να συντρίψουν τα πλαίσια μέσα στα οποία έγιναν και περιορίσθηκαν. Η απελευθέρωση του παρελθόντος δεν καταλήγει στη συμφιλίωσή του με το παρόν. Ενάντια στον αυτοεπιβλημένο περιορισμό του ερευνητή, ο προσανατολισμός προς το παρελθόν τείνει σ' ένα προσανατολισμό προς το μέλλον. Η  α ν α ζ ή τ η σ η  τ ο υ   χ α μ έ ν ο υ  χ ρ ό ν ο υ** γίνεται το όχημα της μελλοντικής απελευθέρωσης.5

εκδόσεις ΚΑΛΒΟΣ

από CaRiNa

___

ΟΙ ΒΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΤΟΥ ΧΕΓΚΕΛ

 Λογική και Επανάσταση
του ΧΕΡΜΠΕΡΤ ΜΑΡΚΟΥΖΕ(τόμος Α')

ΡΕΝΑΤΟ ΓΚΟΥΤΟΥΖΟ - Η ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ- 1962

Οι δυσκολίες για να συσχετισθεί η επιβολή της τάξεως με την εξωτερική πολιτική του κράτους,εξαφανίζονται αν λάβουμε υπόψη το γεγονός,ότι η επιβολή της τάξεως,κατά τον Χέγγελ,είναι δημιούργημα των συνεχώς αυξανόμενων ανταγωνισμών της κοινωνικής διάρθρωσης,και εισάγεται στο κοινωνικό σύστημα για ν' ανταπεξέλθει σ' αυτές τις αντιθέσεις.Κατ'αναλογίαν,η γραμμή που οδηγεί απ'την επιβολή της τάξεως στο κράτος(το οποίο ολοκληρώνει ό,τι αρχινά η επιβολή της τάξεως)δεν είναι απότομη.Ο Χέγγελ ορματίζεται μια τελική κατάστση όπου "ο μόχθος όλων θα υπόκειται σε διοικητική ρύθμιση".Αυτό,λέει,θα "επιβραδύνει και θ'αποδυναμώσει τις επικίνδυνες αναταραχές" στις οποίες είναι επιρρεπής η αστική κοινωνία.Μ'άλλα λόγια,ένας ολοκληρωτικός κοινωνικός οργανισμός θ'αφήσει μικρότερα χρονικά περιθώρια"για να βρούν έδαφος οι συγκρούσεις,απλώς και μόνο υπακούοντας στην τυφλή αναγκαιότητα".

Η επιβολή της τάξεως,ωστόσο,δεν αποτελεί το μόνο φάρμακο.Η αταξία της αστικής κοινωνίας θα χαλιναγωγηθεί από έναν άλλο θεσμό,το Συγκροτημένο Σώμα,που ο Χέγγελ το εκλαμβάνει σύμφωνα με το παλιό συντεχνιακό σύστημα,με ορισμένα χαρακτηριστικά που προστίθενται απ'το σύγχρονο συντεχνιακό κράτος.Το Σώμα είναι τόσο οικονομική,όσο και πολιτική μονάδα,με την εξής διττή λειτουργία : 1) να επιφέρει την ενότητα στα ανταγωνιστικά οικονομικά συμφέροντα και δραστηριότητες και 2) να προασπίζει τα οργανομένα συμφέροντα της αστικής κοινωνίας απέναντι στο κράτος.Το Σώμα επιβλέπεται από το κράτος,αλλ' αποσκοπέι να κατοχυρώνει τα υλικά συμφέροντα του εμπορίου και της βιομηχανίας.Κεφάλαιο και εργασία,παραγωγός και καταναλωτής,ατομικό κέρδος και γενική ευημερία συναντώνται μέσα στο Σώμα,όπου τα ειδικά,επιμέρους συμφέροντα οικονικών υποκειμένων,αποκαθίστνται απ'τον σκέτο εγωισμό,ώστε να μπορούν να ταιριάξουν στην καθολική διάρθρωση του κράτους.

Ο Χέγγελ δεν εξηγεί πως είναι δυνατά όλα τούτα.Φαίνεται ότι το Σώμα επιλέγει τα μέλη του σύμφωνα με τα πραγματικά τους προσόντα κι ότι εγγυάται την απρόσκοπτη δράση τους και δουλειά τους,αλλά αυτό μοιάζει να'ναι όλο κι όλο.Το Σώμα παραμένει πάνω απ'όλα μια ιδεολογική δύναμη,μια οντότητα που προτρέπει το άτομο να εργαστεί για ένα ιδανικό που δεν υπάρχει,για "τον χωρίς εγωισμό σκοπό του συνόλου".Επιπλέον,το Σώμα θα του απονείμει την έγκριση του αναγνωρισμένου μέλους της κοινωνίας.Στην πραγματικότητα,ωστόσο,δεν είναι το άτομο,αλλά η οικονομική λειτρουγία που προβαίνει στην αναγνώριση.Το άτομο,λοιπόν,καρπώνεται μόνο ένα ιδεολογικό αγαθό.Ανταμοιβή του είναι η "τιμή"ν'ανήκει στο Σώμα.


Το Σώμα οδηγεί απ'το χώρο της αστικής κονωνίας σ'αυτόν του κράτους.Το κράτος είναι ουσιαστικά ξεχωριστό και διάφορο απ'την κοινωνία.΄Το αποφασιστικό χαρακτηριστικό της αστικής κονωνίάς είναι η "ασφάλεια και προστασία της ιδιοκτησίας και της προσωπικής ελευθερίας" ,κι ο τελικός σκοπός της "το συμφέρον του ατομου".Το κράτος έχει ολότελα διαφορετική λειτουργία,και συνδέεται με το άτομο κατ'άλλον τρόπο."Ενωση καθ'εαυτή είναι το πραγματικό περιεχόμενο και ο σκοπός"του κράτους.Ο συγχωνευτικός παράγοντας είναι το οικουμενικό,κι όχι το επιμέρους.Το άτομο μπορεί ίσως να "περάσει μιαν ουκουμενική ζωή"μέσα στο κράτος.Οι ιδιαίτρες ικανοποιήσεις του,οι δραστηριότητές του,κι οι τρόποι ζωής του,ρυθμίζονται εδώ απ'το κοινό συμφέρον.Το κράτος αποτελεί υποκείμενο,με την αυστηρή έννοια της λέξης,δηλαδή τον κομιστή και εντολοδόχο κάθε ατομικής πράξης,που τώρα τελεί υπό "οικουμενικούς νόμους και βασικές αρχές.

Οι νόμοι κι οι βασικές αρχές του κράτους καθοδηγούν τις πράξεις ελεύθερα σκεπτόμενων υποκειμένων,έτσι που,στοιχείο τους να μην είναι η φύση,αλλά το πνέυμα,η ορθολιγική γνώση και βούληση συνεργαζόμενων ατόμων.Αυτό είναι το νόημα της ονομασίας που δίνει στο κράτος ο Χέγγελ οταν το αποκαλεί "Αντικειμενικό Πνέυμα".Το κράτος δημιουργεί μια τάξη που δεν εξαρτάται,όπως εξαρτιόταν η αστική κοινωνία,απ'την τυφλή αλληλεπίδραση των ιδιωτικών αναγκών,για να διατηρηθεί η συνέχισή του.Το "σύστημα αναγκών" γίνεται ένα συνειδητό σχήμα ζωής,που ελέγχεται απ'τις αυτόνομες(μεσ'από το κοινό συμφέρον)αποφάσεις.Το κράτος ,λοιπόν,μπορεί να καταδηλωθεί σαν "πραγμάτωση της ελευθερίας".

Αναφέραμε παραπάνω,ότι,κατά την άποψη του Χέγγελ,το θεμελιώδες καθήκον του κράτους είναι να κάνει να συμπέσουν το άτομικό(=ειδικό)και το γενικό συμφέρον,ώστε να διαφυλλάττονται τα δικαιώματα και οι ελευθερίες του ατόμου.Ωστόσο,μια τέτοια αξίωση προϋποθέτει την ταύτιση κράτους και κοινωνίας,όχι την διάστασή τους,Γιατί,οι ανάγκες και συμφέροντα του ατόμου υπάρχουν στην κοινωνία,και,ανεξάρτητα απ'το πως διαμορφώνονται απ' τις απαιτήσεις της κοινής ευημερίας,προβάλλουν μέσα στις κοινωνικές λειτουργίες που διέπουν την ατομική ζωή,και παραμένουν δεμένα μαζί τους.Έτσι,η αξίωση για ελευθερία και ευτυχία επιστρέφει πίσω στην κοινωνία,και δεν κλίνει τελικά προς το κράτος.Κατά τον Χέγγελ,το κράτος δεν έχει άλλο σκοπό απ'την "σύμπραξη καθεαυτή".Μ' άλλα λόγια,δεν έχει διόλου σκοπό όταν η οικονομική και η κοινωνική διάρθρωση συνιστούν μια "πραγματική σύμπραξη". Η λειτουργία εναρμόνισης του ατόμου με το οικουμενικό θα επεφερε το "μαρασμό"του κράτους,κι όχι το αντίθετο.




απόσπασμα από το βιβλίο
Χέρμπερτ Μαρκούζε
ΛΟΓΙΚΗ και ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

"ΟΙ ΒΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΤΟΥ ΧΕΓΓΕΛ
Μετάφραση : Φ.ΚΟΝΔΥΛΗ


από CaRiNa