M. Heidegger: Η ελευθερία ενός λαού είναι η φιλοσοφία του

Μάρτιν Χάιντεγκερ 1889–1976
Beiträge zur Philosophie(Vom Ereignis) 

Η φιλοσοφία ως «φιλοσοφία ενός λαού»

  

 §1

Εισαγωγικές παρατηρήσεις. 

Το κείμενο του Χάιντεγκερ, που φέρει τον τίτλο: «η φιλοσοφία ως “φιλοσοφία ενός λαού” και παρουσιάζουμε στη συνέχεια, είναι από το έργο του: Συμβολές στη φιλοσοφία  (περί του ιδιοσυμβάντος) [γερμανικά: Beiträge zur Philosophie (vom Ereignis)]. Το εν λόγω έργο λογίζεται ως το δεύτερο magnum opus του φιλοσόφου μετά το Είναι και Χρόνος. Ωστόσο –τηρουμένων των χρονικών αναλογιών συγγραφής των δύο έργων, αλλά και των συνεχώς νέων διερευνήσεων– θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει πως το δεύτερο τούτο έργο είναι φιλοσοφικά ισάξιο του πρώτου, ορισμένως ίσως και πιο προχωρημένο,  ως προς την επεξεργασία του ερωτήματος για το νόημα και την ουσία [ως παρ-ουσία] του Είναι, του ίδιου δηλ. ερωτήματος με εκείνο του Είναι και Χρόνος. Το συγκεκριμένο έργο ανήκει στη δεύτερη φάση της χαϊντεγκεριανής σκέψης, ήτοι στην περίοδο μετά τη λεγόμενη Στροφή. Συναφώς, η αιχμή του περιεχομένου του εντοπίζεται μέσα στην ιστορικότητα του Είναι, έτσι όπως αυτή η ιστορικότητα συνυφαίνεται με την ουσία της έννοιας του λαού και με την πολιτική πράξη ως μοίρα, προ-ορισμό του τελευταίου, αλλά και του ίδιου του Χάιντεγκερ.  Απ’ αυτή την άποψη, μέσα στο εν λόγω έργο συναντούμε παντού τη συγκρουσιακή, την εξ-εγερσιακήσκέψη, χωρίς αρχή και τέλος· τη σκέψη που εκρήγνυται και μας διαπερνά ως Ereignis [=ιδιοσυμβάν]. Επομένως, ας μην προσδοκάμε απ’ αυτή τη σκέψη να μας καταθέσει μια αποτελειωμένη αλήθεια, δηλαδή να μεθερμηνεύσει «το πνεύμα ως χρησιμοθηρική εξυπνάδα» (Χάιντεγκερ), αλλά μάλλον να μας στείλει νεύματα, σήματα –όπως λέει ο Ηράκλειτος, που αποδομούν τις ποικίλες συστημικές  ιδεοληψίες.  Αυτές οι τελευταίες είναι που εμποτίζουν τον λαό, εννοημένο ως εκφραστή της ιστορικότητας του Είναι, με ψευδή συνείδηση και στο τέλος τον καθιστούν συνένοχο στα εγκλήματα που διαπράττει σε βάρος του η εξουσιαστική υποκειμενικότητα των παντοειδών θεσμικών και άλλων ομάδων και μηχανισμών.

§2 
Γράφει σχετικά ο Χάιντεγκερ:

  Ποιος θα αρνιόταν ότι η φιλοσοφία είναι η φιλοσοφία ενός λαού; Και προς απόδειξη αυτού δεν μπορούμε να επικαλεστούμε μια μαρτυρία, η οποία καταρρίπτει κάθε αντίθετη άποψη: τη μεγάλη απαρχή της δυτικής φιλοσοφίας; Τούτη η απαρχή δεν είναι η φιλοσοφία «του» ελληνικού λαού; Και το μέγα πέρας της δυτικής φιλοσοφίας, ο «γερμανικός Ιδεαλισμός» και «ο Νίτσε», δεν είναι η φιλοσοφία «του» γερμανικού λαού;. Αλλά τι λέμε με τέτοιες αυτονόητες δια-πιστώσεις [εδραίες/πάγιες-θέσεις (Fest-stellungen)]; Δεν λέμε τίποτα για την ουσία αυτής τούτης της φιλοσοφίας. Απεναντίας, με ένα τέτοιο χαρακτηρισμό, η φιλοσοφία εξισώνεται με τον αδιάφορο χαρακτήρα μιας «επίδοσης», μιας «εκπλήρωσης», ενός τρόπου συμπεριφοράς παρόμοιου με εκείνον που μπορεί παραδειγματικά να ισχύει ως ο τρόπος της ένδυσης και της παρασκευής της τροφής και παρόμοια. Αυτή η προφανής συνάρτηση της φιλοσοφίας με τον «λαό» δημιουργεί την ψευδή εντύπωση ότι υποδεικνύοντας αυτή τη συνάρτηση λέμε και κάτι ουσιώδες για τη φιλοσοφία ή ακόμη για τη δημιουργία μιας μελλοντικής φιλοσοφίας.
Η φράση «φιλοσοφία ενός λαού» αποδεικνύεται παρευθύς ότι είναι εξαιρετικά αμφίλεκτη και σκοτεινή/ασαφής, ενώ η ασάφεια του λόγου περί του «λαού» εξακολουθεί να παραμένει εντελώς απροσδιόριστη. Με ποιο τρόπο ένας λαός γίνεται λαός; Ένας λαός γίνεται μόνο αυτό που είναι;  Εάν ναι, τότε τι είναι; Πώς μπορούμε ξέρουμε: 1. Τι είναι ένας λαός εν γένει; 2. Τι είναι εκάστοτε αυτός ή εκείνος ο λαός; 3. Τι είδους λαός είμαστε εμείς οι ίδιοι; Εδώ αποτυγχάνει όλος ο πλατωνικός τρόπος σκέψης,  όταν για την υγεία ενός λαού προ-τάσσει, ορίζει εκ των προτέρων, συνταγογραφεί, μια ιδέα, μια σημασία και αξίες, σύμφωνα με τις οποίες ο εν λόγω λαός οφείλει «να γίνεται». Από πού προέρχεται αυτή η πρόταξη ή συνταγογράφηση και πώς γίνεται;
Ο διαλογισμός πάνω σε ό,τι ιδιάζει στο Είναι του λαού είναι μια ουσιώδης διόδευση. Όσο λίγο δικαιούμαστε να παραγνωρίζουμε τούτο, τόσο περισσότερο αξίζει να γνωρίζουμε ότι πρέπει να επιτυγχάνεται μια πολύ υψηλή (κατά)ταξη-βαθμίδα του Είναι, εάν μια «λαϊκή αρχή» πρέπει να κατακτηθεί και να εισέλθει στο παιχνίδι, να έλθει δηλαδή  στο προσκήνιο ως πρότυπο για το ιστορικό Da-sein.  Ένας λαός γίνεται λαός μόνο, όταν εκείνοι που είναι οι πιο μοναδικοί του φθάνουν και αρχίζουν να διαισθάνονται, να υποψιάζονται. Έτσι ένας λαός γίνεται το πρώτον ελεύθερος για τον νόμο του που πρέπει να κατακτά με αγώνα ως την έσχατη αναγκαιότητα της πιο ευγενούς στιγμής του. Η φιλοσοφία ενός λαού είναι εκείνο που καθιστά τον λαό ένα λαό της φιλοσοφίας, που ιστορικά θεμελιώνει τον λαό στο Da-sein του και τον παρωθεί να γίνεται φύλακας της αλήθειας του Εί-ναι.
Η φιλοσοφία «ενός» λαού είναι εκείνο το Ελεύθερο και Μοναδικόπου έρχεται εξίσου τόσο πάνω από τον λαό όσο και «μέσα από» τον λαό –πάνω από τον λαό, στο βαθμό που αυτός ήδη απο-φασίζει για τον ίδιο του τον εαυτό, για το Da-sein. Ως εκ τούτου, η φιλοσοφία «ενός» λαού δεν μπορεί να υπολογίζεται και να καθορίζεται με βάση τις όποιες προδιαθέσεις και ικανότητες· απεναντίας, το σκέπτεσθαι γύρω από τη φιλοσοφία προέρχεται από τον λαό μόνο, εάν αυτό κατανοεί ότι η φιλοσοφία μπορεί και πρέπει να εκπηδήσει από την κατ’ εξοχήν ιδιάζουσα σε αυτήν προέλευσή της και ότι αυτό «το άλμα» μπορεί να πετύχει μόνο, εάν η φιλοσοφία εν γένει εξακολουθεί να ανήκει στην πρώτη ουσιαστική απαρχή της. Μόνο έτσι μπορεί η φιλοσοφία να μετατοπίσει τον "λαό" στην αλήθεια του Είναι, αντί, αντιστρόφως, να βιάζεται από έναν υποτιθέμενο λαό, ως υπάρχοντα [ευρισκόμενο μέσα στο Είναι], και να οδηγείται σε ό,τι δεν ιδιάζει στην ουσία της» (GA 65, 42-43). 

§3 

Ένα σχόλιο

1. Ποια σχέση έχει ο λαός με τη φιλοσοφία και αντίστροφα; Σχέση ιστορικο-οντο-λογική. Τι σημαίνουν τα τελευταία λόγια; Σημαίνουν περίπου τα εξής: η φιλοσοφία, ως σκέψη και Λόγος, ομιλεί τη γλώσσα της ιστορικότητας ενός λαού ως Είναι. Από την πλευρά του, ο λαός αποκτά επίγνωση αυτού που είναι, ήτοι του αυθεντικού του Είναι, γίνεται δηλαδή λαός, όχι με προκαθορισμένους ορισμούς περί του τι είναι ή πρέπει να είναι λαός, αλλά με συνάντηση, αποκάλυψη, φανέρωση εκείνης της διαλογιστικής πορείας που ιδιάζει στην αλήθεια, στην ιστορικότητα του Είναι του και όχι στη μαζικότητά του, δηλαδή στην υστερία της μαζικής του συμπεριφοράς. Αυτή η διαλογιστική πορεία δεν αναδύεται αυτόματα ούτε μας χορηγείται χαρισματικά, αλλά είναι έργο του πιο σκληρού αγώνα που καλούνται να διεξάγουν όσοι δεν βολεύονται με τον παραφθαρμένο ρόλο του μαζανθρώπου. Αυτός ο αγώνας είναι πρωτίστως αγώνας του κόσμου ενάντια στο σκοτείνιασμά του, ενάντια στην πνευματική του αποδυνάμωση.  Πώς οδηγείται ο κόσμος στην οδό αυτού του αγώνα; Από τη φιλοσοφία. Αυτή εδώ νοείται από τον Χάιντεγκερ ως η συγκρουσιακή σκέψη που θεμελιώνει τον λαό μέσα στην ιστορική του ρίζα, δηλαδή στην φιλοσοφική του απαρχή. Η φιλοσοφία λοιπόν ως η σκέψη που κηρύσσει και καθ-οδηγεί τη σύγκρουση του λαού με τη μαζοποίησή του, με την καταστροφή της μητρώας του γης και της πάτριας εστίας του είναι η μοναδική δύναμη που τον απελευθερώνει από τις λαβίδες κομμάτων, μηχανισμών και κάθε τέτοιου είδους «άρριζων οργανώσεων» (Χάιντεγκερ).

2. Τι έχει να μας πει σχετικά η φιλοσοφία του νεοελληνικού κόσμου; Πως η ιστορική ύπαρξη αυτού του κόσμου ως λαού οδηγείται στο βάραθρο, γιατί ακριβώς λείπει εκείνη η φιλοσοφία, που ως συγκρουσιακή σκέψη θα τον οδηγούσε στις φιλοσοφικές του απαρχές και θα τον απελευθέρωνε αντιστοίχως από τις θανάσιμες περιπτύξεις που του επιφυλάσσουν οι εκάστοτε τραπεζορήτορες της πολιτικής, της τεχνικής και της επιστήμης. Ειδικά οι θλιβερές πολιτικές ιδεολογίες του νεοελληνικού παρόντος υπονομεύουν την ιστορικότητα του Είναι του ελληνικού λαού  και τούτη την υπονόμευση την περιτυλίγουν με το ένδυμα του εκσυγχρονισμού και του προοδευτισμού, έτσι ώστε να την καθιδρύουν με τη συγκατάθεση του ίδιου του λαού. Τότε συμβαίνει ο τελευταίος να υποβιβάζεται σε οπαδό, σε αγέλη και να αντιμάχεται την ίδια του την ελευθερία. Έτσι επιτρέπει στο διορισμένο και καθ’ όλα μέτριο «πνευματικό» και «πολιτικό» προσωπικό να ταυτίζει τη συμφεροντολογική του δράση με τα συμφέροντα του έθνους και να θέλει να καθηλώνει τα ελεύθερα πνεύματα μέσα στα κιγκλιδώματα ενός σιδερόφρακτου «πρέπει».

from Hegel-Platon.blogspot.com by Δημήτρης Τζωρτζόπουλος

___________________________________________

 

ΓΙΑ ΤΟ ΚΕΝΟ ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΟ ΤΙΠΟΤΕ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΖΑΚ ΛΑΚΑΝ. Claude Duprat

αναδημοσίευση από το ΕΝΕΚΕΝperiodiko

Στους κόλπους της γαλλικής γλώσσας το κενό, το τίποτε και το μηδέν είναι λέξεις που εμφανίζουν μια εννοιολογική εγγύτητα. Η κάθε μια από τις τρεις αρθρώνεται, κατά κάποιον τρόπο, με την έννοια της έλλειψης που κατέχει μια κεντρική θέση στο φροϋδικό πεδίο.

Tο 1941 ο Μάρτιν Χάιντεγκερ έκανε ένα μάθημα με τον τίτλο: Θεμελιακές έννοιες, που πραγματεύτηκε το είναι και το ον (δημοσίευση το 1985 στις εκδόσεις Gallimard). Στη σελίδα 53 ο συγγραφέας υπογραμμίζει ότι το είναι «δεν σημαίνει παρά μόνο μια αναπαράσταση, αναμφίβολα απαραίτητη, που παρόλα αυτά παραμένει, κατά βάθος, εντελώς κενή». Λίγο μετά αναρωτιέται: «Το είναι δεν αποτελεί το γέμισμα του κενού;» Κάνει ένα βήμα παραπέρα, στη σελίδα 72, διατυπώνοντας ότι «Το είναι αποτελεί το γέμισμα της κενότητας όντας ταυτόχρονα διάχυση», μια παράδοξη διαβεβαίωση.

O Χάιντεγκερ κάνει αναφορά στο μηδέν, στη σελίδα 66, υπενθυμίζοντας ότι ο Νίτσε έβλεπε στο είναι το γέμισμα του μηδενός. Δεν είναι λοιπόν νόμιμο, από κει και πέρα, να καθορίσουμε το είναι με βάση το μηδέν; Όχι! απαντάει ο Χάιντεγκερ, διότι «το μηδέν είναι από μόνο του καθαρή απουσία καθορισμού: πώς θα μπορούσε να προσφέρει χαρακτηριστικά που να μας επιτρέψουν να συλλάβουμε το είναι;» Στη συνέχεια διευκρινίζει ότι: «Το μηδέν είναι αυτό που υπάρχει ως το πιο κενό και ότι είναι μοναδικό. Επομένως το ίδιο ισχύει και για το είναι». Αυτό το τελευταίο εμφανίζεται, υπογραμμίζει, σαν ένα έδαφος που κρύβεται, είναι το «α-πύθμενο», η «ά-βυσσος».

Ο Χάιντεγκερ και ο Λακάν εξεδήλωσαν, όπως είναι γνωστό, το μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τους Έλληνες φιλοσόφους και για το ζήτημα του είναι, κι ανάμεσά τους για τον Παρμενίδη σύμφωνα με τον οποίον δύο δρόμοι προσφέρονται για την αναζήτηση της αλήθειας. Στον πρώτο αντιστοιχεί η εξής διαβεβαίωση: «υπάρχει το είναι και δεν μπορεί να μην υπάρχει». Στον δεύτερο δρόμο αντιστοιχεί η αντιθετική διαβεβαίωση: «Δεν υπάρχει είναι και δεν μπορεί να υπάρχει κάτι τέτοιο». Το να διατείνεται κανείς ότι δεν υπάρχει είναι, οδηγεί στο να παραδεχθεί ότι το μη-είναι υπάρχει, και ότι αυτό που υπάρχει είναι το μηδέν.

Ο ατομισμός, ο οποίος εισάγεται από τον Λεύκιππο τον 5ο αιώνα π. Χ., θέτει επί σκηνής ένα άπειρο πλήθος ατόμων που κινούνται μέσα στο κενό και αποδέχεται το κενό του είναι. Ο μαθητής του Δημόκριτος αντιθέτει τα άτομα και το κενό, τα θεωρεί ως τα μόνα αντικείμενα μιας θετικής γνώσης. Οι μόνες πραγματικότητες που αναγνωρίζει είναι «το είναι και το μη είναι» καθώς και «το κάτι και το μη κάτι».
 

Στον Αριστοτέλη βρίσκουμε μια σαφή διάκριση των εννοιών του χώρου, του χρόνου, της κίνησης, του τόπου, του απείρου και του κενού. Η δική του επεξεργασία της λογικής αποτελεί μια προσπάθεια να αποδεσμευτεί από αυτό που υπάρχει ως λεκτικό μέσα στη γλώσσα, στον βαθμό που το λεκτικό έχει, κατά τη γνώμη του, μια στενή σχέση με το κενό.

Καθώς δεν είμαι φιλόσοφος από εκπαίδευση θα πρέπει να επισημάνω ότι βρήκα μέσα σε δύο συλλογικά έργα της ιστορίας της φιλοσοφίας, τα στοιχεία που συνέλεξα για να τα παραδώσω στον έλεγχο και την κριτική σας. Το πρώτο, υπό τη διεύθυνση του François Chatelet, έχει τον τίτλο Η ειδωλολατρική φιλοσοφία, το δεύτερο, με τίτλο Οι φιλόσοφοι της Αρχαιότητας στον 20ό αιώνα, υπό τη διεύθυνση του Maurice Merleau-Ponty.
 

Ήδη από την ομιλία του στη Ρώμη τον Σεπτέμβριο του 1953 Λειτουργία και πεδίο της ομιλίας και της γλώσσας στην ψυχανάλυση, που  προηγείται της έναρξης της διδασκαλίας του, ο Λακάν αντιπαραθέτει την κενή ομιλία σε σχέση με την πλήρη ομιλία. Αναφέρεται επίσης σε ένα «κάλεσμα του υποκειμένου πέρα από το κενό των λεγομένων του».
 

Σε ένα άλλο κείμενο των Γραπτών, Απάντηση στο σχόλιο του Jean Hyppolite, του 1954, βρίσκουμε στην σελίδα 392 την εξής φράση: «στη συμβολική τάξη, τα κενά είναι το ίδιο σημαίνοντα με τα πλήρη. Φαίνεται μάλλον, για να κατανοήσουμε σήμερα τον Φρόυντ, ότι έστω κι αν είναι το χάσμα ενός κενού αυτό συνιστά το πρώτο βήμα της όλης διαλεκτικής του κίνησης».

Το 1960, στο άρθρο του Παρατήρηση πάνω στην έκθεση του Daniel Lagache, στην σελίδα 679 των Γραπτών, ο Λακάν αρθρώνει το υποκείμενο σαν απουσία και το Πράγμα σαν κενό: «όμως την πρωταρχική αυτή θέση του υποκειμένου, πώς θα μπορούσε να την ξαναβρεί κανείς μέσα σ’ αυτήν την έκλειψη που τη συνιστά σαν απουσία; Πώς θα μπορούσε να αναγνωρίσει κανείς αυτό το κενό, σαν το πλησιέστερο Πράγμα, ακόμη και για να το θεμελιώσει εκ νέου στους κόλπους του Άλλου, προκειμένου να κάνει εκεί να αντηχήσει η δική του κραυγή;»
 

Το Σεμινάριο VII Η ηθική της ψυχανάλυσης, 1959-1960, δίνει έμφαση στο «das Ding», στο Πράγμα, και στην προβληματική της δημιουργίας, της μετουσίωσης. Ο Λακάν, στη δική του ανάγνωση του κειμένου της διάλεξης που εκφωνήθηκε τον Ιούνιο του 1950 από τον Χάιντεγκερ, έχοντας για τίτλο Το Πράγμα, σημειώνει τη σπουδαιότητα του ρόλου του κενού. Έχοντας υπενθυμίσει τη βαρύτητα της λειτουργίας του das Ding στη χαϊντεγκεριανή προσέγγιση του Είναι, ο Λακάν επικαλείται τη διαλεκτική του αγγειοπλάστη και του βάζου. Εάν το βάζο μπορεί να είναι πλήρες, είναι στον βαθμό που, στην ουσία του, είναι κενό. Στην σελίδα 146 βρίσκεται μια παράγραφος με μια συναρπαστική πυκνότητα: «άρα, εάν θεωρήσετε το βάζο στην προοπτική που έχω προαγάγει αρχικά, σαν ένα αντικείμενο φτιαγμένο για να αναπαραστήσει την ύπαρξη του κενού στο κέντρο του πραγματικού που αποκαλείται το Πράγμα, το κενό αυτό, όπως παρουσιάζεται μέσα στην αναπαράσταση, παρουσιάζεται σαφώς σαν ένα μηδέν (nihil), σαν τίποτε. Και γι’ αυτό ο αγγειοπλάστης, ακριβώς όπως εσείς, στους οποίους μιλώ, δημιουργεί το βάζο γύρω από αυτό το κενό με το χέρι του, το δημιουργεί ακριβώς όπως ο μυθικός δημιουργός, εκ του μηδενός (ex nihilo), με βάση την τρύπα». Σε γενικές γραμμές κάθε τέχνη χαρακτηρίζεται από έναν ορισμένο τρόπο οργάνωσης γύρω από το κενό. Σε κάθε μορφή μετουσίωσης το κενό είναι καθοριστικό. Η ζωγραφική μαθαίνει να εξουσιάζει αυτό το κενό που προσδιορίζει τη θέση του Πράγματος και στην ουσία πάντα χρειάζεται, μέσα σε ένα έργο τέχνης, «να περιχαρακωθεί το Πράγμα». Η μετουσίωση «εξυψώνει το αντικείμενο στην αξία του Πράγματος». Αυτό το τελευταίο, είναι από τη δομή του εντελώς καλυμμένο, «δεν μπορεί κανείς παρά να το οριοθετήσει, να το περιχαρακώσει, είναι αυτό που ήδη ως πρωτογενές πραγματικό πάσχει από το σημαίνον». Στη θρησκευτική ζωγραφική, πέρα από τη σύλληψη της εικόνας, διακρίνεται «το κενό του Θεού».
 

Αυτό που υπάρχει ανοιχτό, ελλειπτικό, χάσκον στην καρδιά της επιθυμίας έχει μία σχέση με την παρουσία του das Ding στο επίπεδο των Triebe, των ορμών. Το Πράγμα είναι έξωθεν-ενδομύχιο (extime). Σε επίπεδο τοπολογίας χαρακτηρίζεται από «μια ενδόμυχη εξωτερικότητα, ένα κεντρικό κενό».
 

Στο άρθρο των Γραπτών που έχει τίτλο Η καθοδήγηση της θεραπείας, του 1958, ο Λακάν αρθρώνει την επιθυμία με το αίτημα. Ύστερα επισημαίνει ότι το άνευ όρων αίτημα της παρουσίας και της απουσίας «παραπέμπει στην έλλειψη —του— είναι υπό τις τρεις όψεις του τίποτε που συνιστά την οικονομία του αιτήματος αγάπης, του μίσους που τείνει να αρνηθεί την ύπαρξη του άλλου, και του ανείπωτου,  που αγνοεί τον εαυτό του κατά την διεκδίκησή του»........



*Ολόκληρο το κείμενο δημοσιεύεται στο 22ό τεύχος του περιοδικού ΕΝΕΚΕΝ που κυκλοφορεί. 

Ο Claude Duprat είναι ψυχαναλυτής και κείμενά του δημοσιεύονται τακτικά στο περιοδικό. 

Την επιστημονική επιμέλεια του κειμένου έκανε ο Χρήστος Σιδηρόπουλος. 

Η μετάφραση είναι της Ιωάννας Πετρίδου. 

___________________________

Marcuse και Heidegger: Περί φασισμού και ευθύνης

aναδημοσίευση από LeninReloaded

Marcuse και Heidegger: Περί φασισμού και ευθύνης Ι

28 Αυγούστου 1947
Ουάσινγκτον

Αγαπητέ κύριε Χάιντεγκερ,

Σκέφτηκα επί μακρόν όσα μού είπατε κατά την επίσκεψή μου στο Todtnauberg, και θα ήθελα να σάς γράψω για αυτά που σκέφτηκα αρκετά ανοιχτά.

Μού είπατε ότι διαχωρίσατε πλήρως τον εαυτό σας απ' το ναζιστικό καθεστώς το 1934, ότι στις διαλέξεις σας κάνατε εξαιρετικά κριτικές παρατηρήσεις, ότι σας παρακολουθούσε η Γκεστάπο. Δεν θα αμφισβητήσω τα λόγια σας. Παραμένει όμως γεγονός ότι το 1933 ταυτιστήκατε τόσο έντονα με το καθεστώς ώστε σήμερα, στα μάτια πολλών, να θεωρείστε ένας από τους ισχυρότερους διανοητικούς του υπερασπιστές. Οι ίδιες σας οι ομιλίες, τα γραπτά, και οι πραγματείες από αυτή την περίοδο είναι αποδείξεις τούτου. Ποτέ σας δεν τα αποσύρατε -- ούτε μετά το 1945. Ποτέ σας δεν εξηγήσατε δημόσια ότι έχετε καταλήξει σε κρίσεις διαφορετικές από αυτές που εκφράσατε το 1933-34, αν και θα μπορούσατε να είχατε βρει θέση εκτός Γερμανίας οπουδήποτε, στην πράξη. Ποτέ δεν αποκηρύξατε δημόσια καμία από τις πράξεις ή τις ιδεολογίες του καθεστώτος. Εξαιτίας αυτών των περιστάσεων εξακολουθείτε σήμερα να ταυτίζεστε με το ναζιστικό καθεστώς. Πολλοί από μας περιμέναμε για καιρό μια δήλωση από σας, μια δήλωση που θα σας απελευθέρωνε τελικά και ξεκάθαρα από μια τέτοιου είδους ταύτιση, μια δήλωση που θα εξέφραζε με ειλικρίνεια την τωρινή σας στάση για τα γεγονότα που διαδραματίστηκαν. Αλλά ποτέ σας δεν κάνατε μια τέτοια δήλωση, ή τουλάχιστον ποτέ μια τέτοια δήλωση δεν αναδύθηκε απ' την ιδιωτική σφαίρα. Εγώ - και πάρα πολύ άλλοι - σας θαύμαζα ως φιλόσοφο. Έχουμε μάθει ατελείωτα πράγματα από σας. Αλλά δεν μπορούμε να διαχωρίσουμε τον φιλόσοφο Χάιντεγκερ και τον άνθρωπο Χάιντεγκερ, γιατί αυτό αντίκειται στην ίδια τη δική σας φιλοσοφία. Ένας φιλόσοφος μπορεί να εξαπατηθεί σε ό,τι αφορά τα πολιτικά θέματα. Στην περίπτωση αυτή, θα παραδεχτεί ανοιχτά το λάθος του. Αλλά δεν μπορεί να εξαπατάται από ένα καθεστώς που έχει δολοφονήσει εκατομμύρια Εβραίους --μόνο και μόνο επειδή ήταν Εβραίοι-- που έκανε την τρομοκρατία καθημερινό φαινόμενο, και που μετέτρεψε όλα όσα αφορούν τις ιδέες του πνεύματος, της ελευθερίας και της αλήθειας στο αιματοβαμμένο τους αντίθετο. Ένα καθεστώς που ήταν, από κάθε άποψη που μπορεί κάποιος να φανταστεί, η φονική καρικατούρα της δυτικής παράδοσης την οποία εσείς ο ίδιος εξηγήσατε και υπερασπιστήκατε με τόση δύναμη. Και αν αυτό το καθεστώς δεν ήταν η καρικατούρα αυτής της παράδοσης αλλά η πραγματική της κλιμάκωση -- και σε αυτή επίσης την περίπτωση, δεν θα υπήρχε εξαπάτηση, διότι τότε θα έπρεπε να καταδικάσετε και να απαρνηθείτε όλη αυτή την παράδοση.

...

Έτσι θέλετε να σάς θυμούνται στην ιστορία των ιδεών; Κάθε προσπάθεια να καταπολεμηθεί αυτή η κοσμικής κλίμακας παρεξήγηση προσκρούει στην γενικά αποδεκτή αντίσταση στην ιδέα τού να πάρουμε σοβαρά τους ιδεολογικούς νομιμοποιητές των Ναζί. Η κοινή λογική (και ανάμεσα στους διανοούμενους), η οποία μαρτυρά αυτή την αντίσταση, αρνείται να σάς δει ως φιλόσοφο, διότι η φιλοσοφία και ο ναζισμός είναι πράγματα ασυμφιλίωτα. Η κοινή λογική δικαιώνεται στην πεποίθησή της αυτή. Και πάλι: εσείς (κι εμείς) μπορούμε να καταπολεμήσουμε την ταύτιση του προσώπου και της εργασίας σας με τον Ναζισμό (και άρα την αποσύνθεση της φιλοσοφίας σας) μόνο αν δηλώσετε δημόσια την αλλαγή άποψής σας.

...

Χέρμπερτ Μαρκούζε

(μτφρ.: Lenin Reloaded)

 ____________________

Marcuse και Heidegger: Περί φασισμού και ευθύνης ΙI

 

20 Ιανουαρίου, 1948 Φράιμπουργκ 

...Αν μπορώ να συνάγω από την επιστολή σας ότι σάς απασχολεί σοβαρά το να καταλήξετε σε μια σωστή κρίση σχετικά με το έργο μου και εμένα, τότε η επιστολή σας μού δείχνει ακριβώς πόσο δύσκολο είναι να συζητήσεις  με ανθρώπους που δεν έχουν ζήσει στη Γερμανία από το 1933, και που κρίνουν τις απαρχές του εθνικοσοσιαλιστικού κινήματος από τη σκοπιά του τέλους του. Σχετικά με τα βασικά σημεία της επιστολής σας, θα ήθελα να πω τα εξής:

1. Σχετικά με το 1933: Ανέμενα από τον εθνικό σοσιαλισμό μια ολοκληρωτική πνευματική αναγέννηση, μια συμφιλίωση των κοινωνικών ανταγωνισμών, και μια σωτηρία του δυτικού Dasein από τους κινδύνους του κομμουνισμού. Τούτες οι πεποιθήσεις εκφράστηκαν στην Πρυτανική μου ομιλία (την διαβάσατε ολόκληρη;), σε μια διάλεξη περί "Της ουσίας της επιστήμης", και σε δυο ομιλίες στους φοιτητές του Φράιμπουργκ. Υπήρχε επίσης μια εκλογική έκκληση περίπου 25-30 αράδων, η οποία δημοσιεύτηκε στην φοιτητική εφημερίδα [του Φράιμπουργκ]. Σήμερα, βλέπω κάποιες από τις προτάσεις μου ως παραπλανητικές. 

2. Το 1934 αναγνώρισα το πολιτικό μου λάθος και παραιτήθηκα από την πρυτανεία, σε ένδειξη διαμαρτυρίας ενάντια στο κράτος και το κόμμα.  Το ότι το υπαριθμόν 1 [δηλ., οι κομματικές δραστηριότητες του Χάιντεγκερ] έτυχε εκμετάλλευσης για σκοπούς προπαγάνδας τόσο εδώ όσο και στο εξωτερικό και ότι το υπαριθμόν 2 [η παραίτησή του] αποσιωπήθηκε για εξίσου προπαγανδιστικούς λόγους, δεν περιήλθε στην αντίληψή μου και δεν μπορεί να εκληφθεί εναντίον μου.

3. Έχετε απόλυτο δίκαιο για το ότι δεν έκανα κάποια δημόσια, εύκολα κατανοητή αντι-δήλωση. Θα ήταν το τέλος μου και το τέλος της οικογενείας μου. Για το σημείο αυτό, ο Γιάσπερς είπε: το ότι παραμένουμε ζωντανοί είναι η ενοχή μας.

4. Στις διαλέξεις και τα μαθήματά μου την περίοδο 1933-44, ενσωμάτωσα μια οπτική που ήταν τόσο αναμφισβήτητη που, ανάμεσα στους φοιτητές μου, κανείς δεν έπεσε θύμα της ναζιστικής ιδεολογίας. Τα έργα μου της περιόδου αυτής, αν δημοσιευτούν ποτέ, θα πιστοποιήσουν το γεγονός αυτό.

5. Μια δήλωση μετά το 1945 ήταν αδύνατη για μένα: οι υποστηρικτές των Ναζί ανακοίνωσαν την αλλαγή των συμπαθειών τους με τον πιο αποτρόπαιο τρόπο. Όμως εγώ δεν είχα τίποτε κοινό μ' αυτούς. 

6. Για τις σοβαρές, δικαιολογημένες κατηγορίες που διατυπώνετε "σχετικά μ' ένα καθεστώς που δολοφόνησε εκατομμύρια Εβραίους, που έκανε την τρομοκρατία καθημερινό φαινόμενο, και που μετέτρεψε όλα όσα αφορούν στις ιδέες του πνεύματος, της ελευθερίας και της αλήθειας στο αιματοβαμένο τους αντίθετο", μπορώ απλώς να προσθέσω ότι αν αντί για "Εβραίους" γράφατε "ανατολικογερμανούς" [δηλ., Γερμανούς των ανατολικών περιοχών] τότε το ίδιο ισχύει για έναν από τους συμμάχους, με την διαφορά ότι όλα όσα έγιναν από το 1945 έχουν γίνει δημοσίως γνωστά, ενώ η αιματηρή τρομοκρατία των Ναζί κρατήθηκε στην πραγματικότητα μυστική σε ό,τι αφορά τον γερμανικό λαό.

Συμπερασματικά, θα ήθελα να σας ζητήσω να αναλογιστείτε ότι και σήμερα υπάρχει ψευδής προπαγάνδα, για παράδειγμα ότι εξαπλώνονται φήμες για να αντικρούσουν την αλήθεια. Έχω μάθει για την ύπαρξη εντελώς παράλογων δυσφημίσεων εμού και της εργασίας μου.

Σας ευχαριστώ για την ανοιχτή έκφραση των αμφιβολιών σας για μένα. Μπορώ μόνο να ελπίσω ότι κάποια μέρα θα ξαναβρείτε στο έργο μου τον φιλόσοφο με τον οποίο μελετήσατε και εργαστήκατε.

Με τους καλύτερούς μου χαιρετισμούς,

Μ. Χάιντεγκερ

(μετάφραση, υπογραμμίσεις: Lenin Reloaded)

 ______________________________________



το link από το RadicalDesire

Marcuse και Heidegger: Περί φασισμού και ευθύνης ΙII

12 Μαίου, 1948
Ουάσινγκτον

Αγαπητέ κύριε Χάιντεγκερ,

Για πολύ καιρό, δεν ήμουν σίγουρος για το αν πρέπει να απαντήσω την επιστολή σας της 20ης Ιανουαρίου. Έχετε δίκαιο: η συζήτηση με αυτούς που δεν έζησαν στη Γερμανία μετά το 1933 είναι προφανώς πολύ δύσκολη. Πιστεύω όμως ότι ο λόγος για αυτό δεν είναι η έλλειψη οικειότητάς μας με την γερμανική κατάσταση κάτω απ' τον ναζισμό. Γνωρίζαμε πολύ καλά την κατάσταση αυτή -- ίσως ακόμη καλύτερα από αυτούς που ζούσαν στη Γερμανία. Οι άμεσες επαφές που είχα με πολλούς από αυτούς τους ανθρώπους το 1947 με έπεισαν για αυτό. Ούτε μπορεί να εξηγηθεί απ' το γεγονός ότι "κρίνουμε την αρχή του εθνικοσοσιαλιστικού κινήματος απ' το τέλος του." Γνωρίζαμε, και το είδα και εγώ, ότι η αρχή περιείχε ήδη το τέλος. Η δυσκολία της συζήτησης μού φαίνεται μάλλον ότι εξηγείται από το γεγονός ότι οι άνθρωποι στην Γερμανία εκτέθηκαν σε μια ολική διαστροφή κάθε έννοιας και συναισθήματος, γεγονός που πολλοί δέχτηκαν υπερβολικά πρόθυμα. Αλλιώς θα ήταν αδύνατο να εξηγήσουμε το γεγονός ότι ένας άνθρωπος όπως εσείς, ικανός να κατανοήσει τη δυτική φιλοσοφία όσο κανένας, μπόρεσε να δει στον Ναζισμό "μια πνευματική αναγέννηση της ζωής στο σύνολό της", μια "λύτρωση του δυτικού Dasein από τους κινδύνους του κομμουνισμού" (ο οποίος όμως είναι ο ίδιος ένα βασικό συστατικό αυτού του Dasein!). Εδώ δεν έχουμε πολιτικό αλλά διανοητικό πρόβλημα. Μπαίνω στον πειρασμό τού να πω: πρόβλημα κατανόησης, αλήθειας. Εσείς, ο φιλόσοφος, συγχύσατε την εξάλειψη του δυτικού Dasein με την αναγέννησή του; Δεν ήταν αυτή η εξάλειψη ήδη προφανής σε κάθε λέξη των "ηγετών" του, σε κάθε χειρονομία και πράξη των Ναζί, πολύ πριν το 1933;

Παρ' όλα αυτά, θα ήθελα να ασχοληθώ μόνο με ένα τμήμα της επιστολής σας, αλλιώς η σιωπή μου μπορεί να ερμηνευθεί ως συνενοχή.

Γράφετε πως όλα όσα λέω για την εξάλειψη των Εβραίων ισχύει το ίδιο για τους συμμάχους, αν αντί για "Εβραίου" βάζαμε "Ανατολικογερμανούς." Δεν θέτετε τον εαυτό σας με αυτή την πρόταση εκτός της διάστασης στην οποία μια συζήτηση μεταξύ ανθρώπων είναι καν εφικτή, δεν τον θέτετε εκτός Λόγου; Διότι μόνο εκτός της διάστασης του λόγου είναι εφικτό να εξηγήσεις, να σχετικοποιήσεις, να "κατανοήσεις" ένα έγκλημα λέγοντας ότι οι άλλοι έκαναν το ίδιο. Και περαιτέρω: πώς μπορείτε να εξισώνετε τα βασανιστήρια, τον ακρωτηριασμό και την εξάλειψη εκατομμυρίων ανθρώπων με την βίαιη επανεγκατάσταση πληθυσμιακών ομάδων που δεν υπέστησαν κανένα από αυτά τα αίσχη (με την εξαίρεση ίσως πολλών ιδιαζόντων περιπτώσεων); Από την σύγχρονη οπτική, μοιάζει ήδη να υπάρχει διαφορά ημέρας και νύχτας, ανθρωπιάς και απανθρωπιάς, στη διαφορά μεταξύ ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης και των απελάσεων και φυλακίσεων των μεταπολεμικών ετών. Στη βάση του επιχειρήματός σας, αν οι σύμμαχοι είχαν κρατήσει το Άουσβιτς και το Μπούχενβαλντ -- και όλα όσα διαπράχθηκαν εκεί-- για τους "Ανατολικογερμανούς" και τους Ναζί, τότε ο λογαριασμός θα ήταν εν τάξει! Αν όμως η διαφορά ανάμεσα στην απανθρωπιά και την ανθρωπιά αναχθεί σε αυτή την εσφαλμένη αριθμητική, τότε τούτο είναι και η κοσμοϊστορική ευθύνη του ναζιστικού συστήματος, το οποίο έδειξε στον κόσμο τι μπορούν οι άνθρωποι να κάνουν στους συνανθρώπους τους μετά από περισσότερα από 2000 χρόνια δυτικού Dasein. Φαίνεται πως ο σπόρος έπεσε σε γόνιμο έδαφος: ίσως ακόμα να αισθανόμαστε την συνέχεια αυτού που άρχισε το 1933. Για το αν θα εξακολουθούσατε να το θεωρείτε "ανανέωση" δεν είμαι σίγουρος.

Με τους καλύτερους χαιρετισμούς μου,

Χέρμπερτ Μαρκούζε

(Μτφρ.: Lenin Reloaded)

_________________________________

M. Heidegger: Sein und Zeit (3)

Martin  Heidegger

αναδημοσίευση από το Hegel-Platon.blogspot.com

1889-1976

Είναι  και  Χρόνος

§ 3

  Η οντολογική προτεραιότητα του ερωτήματος για το Είναι

·    Και σε τούτη την παράγραφο και σε όλο το έργο του Χάιντεγκερ: Είναι και Χρόνος η νοητή γραμμή που διέπει την όλη φιλοσοφική διερώτηση εξακολουθεί να είναι το ερώτημα για το Είναι. Στις προηγούμενες παραγράφους (βλ. σχετικές αναρτήσεις) ο φιλόσοφος επιχείρησε να εστιάσει την προσοχή μας στη θεμιτή ύπαρξη της δυνατότητας να θέτουμε το ερώτημα για το νόημα του Είναι.  Η ύπαρξη της δυνατότητας αυτής αντλείται από το γεγονός ότι εντοπίσαμε ένα κατάλληλο ον για την εν λόγω ερωτηματοθεσία, το Dasein (=Εδωνά-Είναι). Το ερώτημα όμως τούτο γεννά και άλλα ερωτήματα: μήπως είναι περιττό το ερώτημα για το νόημα του Είναι; Γιατί θα πρέπει να μας ενδιαφέρει το «νόημα του Είναι» κ.ά.;

·   Ένα είδος αναγκαιότητας της συγκεκριμένης ερωτηματοθεσίας προκύπτει για τον Χάιντεγκερ από την κρίση των επιστημών· μια κρίση για την οποία είχε ήδη μιλήσει πρωτύτερα ο  δάσκαλός του, ο Χούσερλ.  Σε τι συνίσταται αυτή η κρίση; Θα μπορούσε κανείς να τη συνοψίσει ως εξής: ενώ οι επιστήμες, μαζί και τα ερευνητικά τους αποτελέσματα, ασκούν πάντοτε πολύ μεγάλη επιρροή στον κόσμο, εν τούτοις μας προσφέρουν πολύ λίγες δυνατότητες προσανατολισμού μέσα σε τούτο τον κόσμο. Αυτό που διαπιστώνει ο Χάιντεγκερ για τις επιστήμες, εύκολα το βλέπουμε να λαμβάνει χώρα και σε άλλες περιοχές, όπως για παράδειγμα στην πολιτική. Εξάλλου, και η πολιτική ανήκει στις εμπράγματες περιοχές, για τις οποίες κάνει λόγο ο φιλόσοφος στο Είναι και Χρόνος.  

·   Στην πολιτική το πράγμα ίσως να επαναλαμβάνεται ως κωμωδία: η εμπράγματη πολιτική και οι πολιτικοί είναι εγκατεστημένοι στον κόσμο, αλλά σε ευθεία αναλογία με την ανικανότητά τους να χαράσσουν προσανατολισμό μέσα στον κόσμο και για τον κόσμο: η κρίση των επιστημών είναι κρίση και των άλλων εμπράγματων περιοχών· αυτή όμως η κρίση μπορεί να ιδωθεί και ως προοπτική ενός νέου διαλογισμού πάνω στα θεμελιώδη ερωτήματα που είναι θαμμένα μέσα στη λειτουργία των επιστημών. Τούτο κατανοείται ως εξής: όσο μέσα στις επιστήμες βρίσκεται θαμμένο το θεμελιώδες ερώτημα για το Είναι, τόσο μέσα από την κρίση των επιστημών αναδύεται με ένταση το ερώτημα για το νόημα του Είναι. 

·    Τι συμβαίνει αλήθεια εδώ; Κάθε θετική επιστήμη, κατά την ερευνητική της δραστηριότητα, φτάνει σε ένα τέτοιο επίπεδο θεμελίωσης των εννοιών της, ώστε αυτό να μην καθορίζεται περαιτέρω παρά από τον βαθμό που η ίδια η επιστήμη είναι ικανή να εκθέτει τον εαυτό της σε μια κρίση των θεμελιωδών  εννοιών της. Ας σημειώσουμε παρεκβατικά ότι τέτοιες έννοιες μπορεί να είναι, ας πούμε,  στη βιολογία η έννοια της ζωής, στη θεολογία η έννοια της πίστης, στην κοινωνιολογία η έννοια της κοινωνίας, στη φυσική εκείνη της κίνησης, του χρόνου, του χώρου, της ύλης και παρόμοια αντίστοιχες στις άλλες επιστήμες· έννοιες που τελούν σε ουσιαστική σχέση με αυτό τούτο το Είναι αλλά και με το Dasein του ανθρώπου.

·  Γιατί είναι αναγκαίο η επιστήμη να εκτίθεται σε κρίση; Επειδή πρέπει κατ’ ανάγκη να προχωρεί την έρευνα πάνω σε νέα θεμέλια, έτσι ώστε να μην κλονίζεται η σχέση ανάμεσα στο ερευνητικό ερωτάν των θετικών επιστημών και στα προς έρευνα πράγματα. Τη στιγμή όμως που  υπάρχει ένας τέτοιος κλονισμός και που συγχρόνως αφυπνίζεται η τάση ερευνητικής προχώρησης πάνω σε νέα θεμέλια, αποδεικνύεται πως το υπάρχον εννοιολογικό θεμέλιο των επί μέρους επιστημών υπόκειται σε κρίση. Με δεδομένο ότι το εννοιολογικό θεμέλιο παραπέμπει στη θεμελιώδη δόμηση, διάρθρωση της περιοχής του προς έρευνα αντικειμένου, η κρίση του εννοιολογικού θεμελίου συνιστά κρίση του οντολογικού θεμελίου της επιστήμης.

·     Έτσι έρχεται ξαφνικά στο προσκήνιο ένα είδος οντολογικού σκέπτεσθαι με κύριο έργο τη μέριμνα γύρω από τα εννοιολογικά θεμέλια των επιστημών. Οντολογικό σκέπτεσθαι ωστόσο σημαίνει πάντοτε το σκέπτεσθαι που προσδιορίζει το Είναι αυτού τούτου του όντος. Επομένως, εάν αυτό το σκέπτεσθαι παραβλέψει το ερώτημα για το νόημα του Είναι ως τέτοιου, τότε η ως άνω μέριμνα είναι χωρίς κριτήρια, με αποτέλεσμα να καθίσταται αδύνατη κάθε απριορική έρευνα των ως άνω θεμελίων, αδύνατη κάθε ερμήνευση και κατανόηση των όντων ως προς τη θεμελιώδη σύσταση του Είναι τους.

 

·      Η οντολογική προτεραιότητα του ερωτήματος για το Είναι, ως προκύπτει, είναι προϋπόθεση για να γίνεται επεξεργάσιμη η προ-βαίνουσα [=η βαίνουσα πριν από κάθε άλλο (produktive)] Λογική των επιστημών , δηλαδή η Λογική που προ-βαίνει, ήτοι προ-ηγείται, ηγείται ολόπρωτα της μέριμνας για τη διάνοιξη της οδού στη δύσβατη κατανόηση του Είναι. Το ερώτημα, ως εκ τούτου, για το νόημα του Είναι δημιουργεί τις προϋποθέσεις για να μην παραμένει τυφλή και διεστραμμένη οποιαδήποτε οντολογική δυνατότητα –είτε των επιστημών είτε της παραδοσιακής οντολογίας– κατανόησης του Είναι ως Είναι.

  

     ================================

Martin Heidegger - Εισαγωγή στη Μεταφυσική

Τ ο   Ε ί ν α ι - 6

Όπως συμβαίνει με τη σκέψη κάθε δημιουργικού συγγραφέα,και η σκέψη του Χάιντεκερ έχει την ιστορία της.Παρουσιάζει αδιόρατες - ενίοτε όμως πολύ ορατές - μετατοπίσεις,σαν αυτές των βουνών σε σχέση με το επίπεδο της θάλασσας.Τέτοιες αργές μετατοπίσεις έχει υποστεί και η αντίληψή του για το Είναι.Στο "Είναι και Χρόνος" ο όρος Sein (Είναι ,Ον) χρησιμοποιείται με κάθε άνεση' κατόπιν ωστόσο του φαντάζει πολύ "φιλοσοφικός" και προτιμάει το πιο αρχέγονο Seyn (Εόν),ύστερα χρησιμοποιεί το Sein αλλά με ένα Χ από πάνω του που το διαγράφει και το οποίο μαρτυρεί την αμηχανία της γλώσσας να ονοματίσει αυτό που "καλείται" Είναι.Στο τέλος εγκαταλείπει εντελώς τον όρο αυτό για τη λέξη Ereignis (Το αυτό). Ήδη τούτη η γλίσχρα παράθεση της ιστορίας της αλλάγης των όρων δείχνει την αγωνιώδη αναζήτηση του "Όντος" στις απορρώγες ακρώρειες της εγκοσμιότητας,στις παρυφές της αβύσσου.

Κατά τον Χάιντεγκερ δεν υπάρχει από τη μια μεριά ο άνθρωπος και από την άλλη το Όν' τούτα τα δύο δεν νοούντα χωριστά.Η κλασική μεταφυσική σκέψη έχει πραγματοποιήσει αυτόν τον χωρισμό,και με την κατάλυση της μεταφυσικής πρέπει να καταλυθεί κι αυτός.Το Όν δεν είναι ούτε έννοια ούτε αντικείμενο ' δεν μπορεί να το νοήσει κανείς,επειδή είναι η ίδια η πηγή του.Αλλά και ο άνθρωπος δεν είναι το "έλλογο ζώο" της μεταφυσικής.Το Όν ανήκει στον άνθρωπο και ο άνθρωπος στο Όν.Το Ον  κ α λ ε ί  τον άνθρωπο και ο άνθρωπος  α π ο κ ρ ί ν ε τ α ι στο Όν. Το Όν είναι αυτή η κλήση' και ο άνρθωπος είναι αυτή η απόκριση.

Είπαμε,όμως ,πως ο Χάιντεγκερ θεωρεί τον όρο Είναι (Ον) ανεπαρκή και εν τέλει επιλέγει τη λέξη Ereignis ( "Συμβαίνον", "Το αυτό" ).Το Συμβαίνον δεν - είναι-,αλλά "συμβαίνει"(ereignet).Και μάλιστα το συσχετίζει με το "αυτό" που απαντάται στις φράσεις του Παρμενίδη "ταύτον δ' εστί νοείν τε και ούνεκεν έστι νόημα", " το γαρ αυτό νοείν έστιν τε και είναι".Τούτο το "αυτό" ο Χάιντεγκερ το θεωρεί τρίο όρο και πηγή τόσο του ανθρώπου(νοείν) όσο και του Είναι. Το "αυτό " ως Ereignis υποχωρεί σε ανείκαστο βάθος και προσλαμβάνει τις ιδιότητες που του αποδίδουν όχι οι φιλόσοφοι,αλλά οι μυστικοί ή οι μυστικοί φιλόσοφοι.Σ' αυτούς ανήκει και ο Πλάτων,ο οποίος εμίλησε για το Αγαθόν που κείται "επέκεινα της ουσίας".Έτσι επέκεινα του Είναι θέλει το Συμβαίνον ο Χάιντεγκερ.Το Συμβαίνον,είπαμε,δεν "είναι" αλλά συμβαίνει,το Αυτό δεν "είναι", αλλά "αυτούται"' γι αυτό είναι ολύ μακριά,αλλά και πολύ κοντά,αφού δεν υπόκειται στην έκταση.Εν προκειμένω τούτος ο τρίτος όρος , το "Αυτό" μας θυμίζει την θειότητα (Gottheit) του Μάιστερ Eκχαρτ, η οποία κείται επέκεινα του Θεού,αλλά μας θυμίζει και τοαβυσσαλέιο Ungrund του Μπαίμε,αυτό το αρχέγονο μηδέν,που το ονομάζει και "οφθαλμό της αιωνιότητας".Ωστόσο και ο Χάιντεγκερ σχετίζει το Εreignis με ένα τέτοιο βλέμμα' ετυμολογεί το Ereignis από το Er-augen (Auge=οφθαλμός).

ένα σύντομο απόσπασμα από το βιβλίο

Μάρτιν Χάϊντεγκερ

"Εισαγωγή στη Μεταφυσική"
 Εισαγωγή,Μετάφραση,Επιλεγόμενα

Χρήστου Μαλεβίτση

τρίτη έκδοση

εκδόσεις ΔΩΔΩΝΗ

σελ.268

από CaRiNa

==================================================

 

η προσθήκη του video με συνέντευξη του M.Heidegger

ήταν μια ιδέα  του Νοσφεράτου 

το ανάρτησε στην αναδημοσίευση που έκανε  στη σπηλιά του,

εδώ ΣΠΗΛΙΑ ΤΟΥ ΝΟΣΦΕΡΑΤΟΥ
καλή ιδέα....


         


 ================================================

Martin Heidegger και Χαικού

Μία Χαϊντεγκεριανή Προσέγγιση Των Χαϊκού 

του Δημήτρη Χωλλ

με την βοήθεια και την καθοδήγηση της Δέσποινας Καταπότη
για το μάθημα Ανάλυση και Σύνθεση Κειμένου
Τμήμα Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας
Πανεπιστήμιο Αιγαίου 2011

2.  He i d e g g e r

Ο Martin Heidegger (Μάρτιν Χάιντεγκερ) ήταν ένας Γερμανός φιλόσοφος ο οποίος το 1927 δημοσίευσε το έργο του «Ύπαρξη και Χρόνος», ένα πολύ δύσκολο σύγγραμα για το οποίο πολλά έχουν γραφεί και από το οποίο περισσότερα έχουν εμπνεύστει. Ο Χάιντεγκερ είναι από τους σημαντικότερους φιλοσόφους του 20ου αιώνα που ασχολήθηκαν με την οντολογία (Rée, 1998). Θα ασχοληθούμε με τις απόψεις του σε τρία θέματα, τις οποίες μετά θα συγκρίνουμε με την φιλοσοφία του χαϊκού.

2.1. Dasein

Η έννοια γύρω από την οποία περιστρέφονται και βασίζονται όλες οι απόψεις του Heidegger, η θεμελιώδης έννοια του, είναι το Dasein. Για τον Heidegger, Dasein, δηλαδή εκεί-ειναι,είναι η οντότητα αυτή, από όλες τις έμβιες και άβιες οντότητες, η οποία «διαθέτει αυτογνωσία με τέτοιον τρόπο που η ίδια της η ύπαρξη έχει σημασία» (Thomas 1996, 39), για την οποία η ύπαρξη της αποτελεί θέμα προς εξερεύνηση, διερώτηση και στοχασμό. Ουσιαστικά, το Dasein είναι αυτό το οποίο θέτει το ερώτημα του «νοήματος της ύπαρξης», εφόσον μπορεί να αντιληφθεί την έννοια της δικής του ύπαρξης. Κάθε Dasein μπορεί να διερωτηθεί αποκλειστικά για την δική του ύπαρξη σε πρωταρχικό επίπεδο και σε δεύτερο για την ύπαρξη των άλλων, αναγνωρίζοντας στα άλλα Daseins την ίδια ικανότητα, μπαίνοντας μεταφορικά στην θέση τους, αλλά εξ ορισμού περιορισμένο στην δική του ύπαρξη.

Απ'όσο μπορούμε να γνωρίζουμε, Daseins έχουν την δυνατότητα να είναι μόνο τα ανθρώπινα όντα, τα οποία έχουν εκδηλώσει σε αναρίθμητες εκφάνσεις του πολιτισμού τους την ανησυχία για το είναι, για το existenz τους. Όμως, ως έννοια, «το Dasein αποτελεί περισσότερο μια πρακτική, έναν τρόπο ύπαρξης, παρά ένα είδος ύπαρξης» (Thomas 1996, 40), υπόνοια η οποία αφήνει ανοικτό το ενδεχόμενο οι άνθρωποι ως άνθρωποι να είναι μεν δυνατό να είναι Dasein, αλλά να μην είναι απαραίτητο ένας άνθρωπος να είναι Dasein.

2.2. Being-in-the-world (ύπαρξη-στον-κόσμο)

Σύμφωνα με τον Heidegger, το Dasein μπορεί να υπάρξει και επομένως να ανακαλύψει την εμπειρία του στοχασμού σχετικά με την δική του ύπαρξη μόνο ως μία ύπαρξη η οποία υπάρχει-στον-κόσμο.

Ο κόσμος αυτός δεν είναι ο γνωστός μας μοναδικός κόσμος, ούτε και το Dasein υπάρχει μέσα σε αυτόν όπως, για παράδειγμα, το νερό μέσα σε ένα ποτήρι. Ο Heidegger με την ύπαρξη-μέσα-στον-κόσμο (being-in-the-world, inderweltsein) εννοεί, την ύπαρξη του Dasein του οποίου ο κόσμος ορίζεται μέσω της διάδρασης με άλλες υπάρξεις: ο συσχετισμός, η παραγωγή, η αφοσίωση και η φροντίδα, η χρήση, η επίτευξη, η εκκίνηση, η συζήτηση για πράγματα και υπάρξεις και σχετικά με αυτές... Αυτά είναι μερικά μόνο παραδείγματα διάδρασης. Η ύπαρξη-στον-κόσμο, επομένως, δεν αναφέρεται στις υπάρξεις αυτές καθαυτές ή στον κόσμο (στον κόσμο συσχετίσεων ποιανού Dasein θα αναφερόταν;) αλλά στην σχέση τους με το Dasein. Η λέξη που χρησιμοποιεί ο Heidegger για να περιγράψει αυτή την σχέση είναι η Sorge, care: η ανησυχία, το ενδιαφέρον, η φροντίδα η οποία δείχνει το Dasein για όσα εμπεριέχονται στον κόσμο του και με τα οποία διαδρά. (Thomas, 1996, 40).

Λαμβάνοντας αυτά υπόψην, η εμπειρία του της ύπαρξης-στον-κόσμο, η εμπειρία του Dasein,η Sorge του καθώς έρχεται σε επαφή με άλλες υπάρξεις του κόσμου του μπορεί να χωριστεί σε δύο αντιμετωπίσεις.

Στην πρώτη, το Dasein βιώνει τις υλικές υπάρξεις ως χρήσεις και μέσα για κάποιον σκοπό–ένα κλασικό παράδειγμα είναι το σφυρί, το οποίο δεν είναι το σχήμα του σφυριού αλλά το μέσο για να καρφωθεί κάτι. Η σχέση του μαζί τους έχει απαραίτητα αυτόν τον χαρακτήρα οικειότητας και χρήσης χωρίς σκέψη: καθημερινότητας, όπως ανέφερε ο Heidegger. Αυτές είναι οι zuhanden υπάρξεις, ready-at-hand, έτοιμες-προς-χρήση.

Από την άλλη είναι οι vorhanden υπάρξεις, present-to-hand, πρό-χειρες. Αυτές τις υπάρξεις το Dasein τις εξετάζει «αντικειμενικά», ως εξωτερικός παρατηρητής ή επιστήμονας, και δεν τις έχει συνδέσει με καμία χρήση: η σχέση του μαζί τους είναι «επιφανειακή» και στερείται βαθύτερου νοήματος. Επίσης μπορεί να αναφέρεται στον επιστημονικό τρόπο παρατήρησης ,ο οποίος προσπαθεί να είναι αντικειμενικός, είναι αναλυτικός και ποσοτικός αλλά μακριά από την «πραγματική φύση» του αντικειμένου.

Ο Heidegger διακρίνει αξιολογικά τις έτοιμες-προς-χρήση υπάρξεις από τις πρόχειρες. Υποστηρίζει πως ο μόνος πραγματικός τρόπος επαφής του Dasein με τις άλλες υπάρξεις είναι όταν αυτές είναι έτοιμες-προς-χρήση. Όταν οι υπάρξεις είναι απλά πρόχειρες, το Dasein απλά τις«κοιτάζει με απάθεια». (Gorner, 2000). Όταν το σφυρί σπάσει, και δεν είναι πλέον έτοιμο-προς-χρήση, απλά υπάρχει, όπως θα λέγαμε, μόνο τότε κάνει την υλική του παρουσία αισθητή ξανά.Είναι πρόχειρο αλλά «άχρηστο». Ένα άλλο, πιο «σύγχρονο» παράδειγμα σχετικά με την διαφοροποίηση έρχεται από τον Matt Webb:

«Βρίσκω πως όταν παίρνω στα χέρια μου το λαστιχένιο πρωτότυπο μοντέλο ενός κινητού, η υφή με παραξενεύει κάπως και ξαφνικά συνειδητοποιώ το φυσικό αντικείμενο που βρίσκεται στο χέρι μου. Αντί το κινητό να είναι ένας σχεδόν αόρατος αγωγός για την ροή της επικοινωνίας, κάτι μέσα από το οποίο μιλάω και ακούω, ξαφνικά έχω συναίσθηση του ότι είναι μια συσκευή στο χέρι μου. Φυσικά,αυτό συμβαίνει μόνο προσωρινά. Όποτε αποκτώ ένα καινούργιο, άγνωστο κινητό, ξεκινώ να μιλάω μέσα από το κινητό μόνο όταν πια το μάθω. [...] 
Όταν κάτι είναι έτοιμο-προς-χρήση, η φυσική υπόσταση του αντικειμένου δρα παρασκηνιακά. Ο Paul Dourish δίνει το παράδειγμα του ποντικιού του υπολογιστή: “Νιώθεις πως χειρίζεσαι εσύ, άμεσα τα μενού, τα εικονίδια κτλ, όχι σαν να ζητάς από το ποντίκι να το κάνει για σένα”. Στην περίπτωση του πρόχειρου, το ποντίκι γίνεται ένα αντικείμενο μελέτης από μόνο του. Αντί να είναι κάτι το οποίο σε εξοπλίζει για έναν συγκεκριμένο σκοπό, ξαφνικά έχεις πέσει πάνω σε ένα στοιχείο της φύσης του το οποίο σε κάνει να εστιάζεις πάνω του ως οντότητα.»

Ο Heidegger υποστηρίζει πως μόνο όταν η σχέση Dasein και αντικειμένων είναι έτοιμη-προς-χρήση, αναδεικνύεται η ουσία, η πραγματικότητα του αντικειμένου. Απλά κοιτάζοντας ή αναλύοντας το ποντίκι ή το σφυρί, ποτέ κανείς δεν θα καταλάβει τι κάνει, ποια είναι η ουσία του.

Όσο λιγότερο απλά κοιτάζουμε το «σφυροειδές» αντικείμενο, και όσο περισσότερο το κρατάμε και το χρησιμοποιούμε, τόσο πιο βασική και πρωτογενής γίνεται η σχέση μας μαζί του, και τόσο περισσότερο αποκαλύπτεται το τι πραγματικά είναι – ένα μέσο. (Thomas [quote Heidegger] 1996, 68).

2.3. Χρόνος, Θάνατος, Τίποτα και Αngst

Σημαντική είναι για τον Heidegger και η έννοια του τίποτα. Τι είναι το τίποτα; Αυτή είναι μια ερώτηση η οποία για τον Heidegger είναι παράλογη. Ο μόνος ουσιαστικός τρόπος να κατανοήσουμε το τίποτα είναι μέσω της λογικής άρνησης όλης της ύπαρξης. Δηλαδή, το τίποτα είναι το αντίθετο του σύμπαντος (δεν μπορεί να υπάρξει λίγο τίποτα). Επειδή το Dasein μπορεί μεν να φανταστεί όμως δεν μπορεί να κατανοήσει ούτε να έχει εμπειρικά ολοκληρωμένη εικόνα του σύμπαντος – κάθε άλλο! -- λογικά δεν μπορεί να συνειδητοποιήσει το τίποτα. Ο Heidegger διαφωνεί: λέει πως όταν το Dasein δεν βρίσκει νόημα στην ύπαρξη, όταν ουσιαστικά βαριέται και αντιμετωπίζει τον κόσμο με απάθεια, ισοπεδώνει ουσιαστικά τον κόσμο, αφού δεν υπάρχει πλέον διαφοροποίηση νοημάτων σε αυτόν, δεν υπάρχουν σημαντικά και ασήμαντα ή ενδιαφέροντα και αδιάφορα – για την δημιουργία αυτών των αντιθέσεων είναι απαραίτητη η ύπαρξη και των δύο άκρων – όλα είναι ένα: το Dasein έχει εμπειρία της ενιαίας ύπαρξης. (Gorner, 2000).Όμως για το Dasein, θάνατος και τίποτα είναι άμεσα συνυφασμένα. Η τελική συνειδητοποίηση της περατότητας της ιδιότητας του ως Dasein το οδηγεί στο Angst, στο άγχος από μια αδιόρατη και αόριστη απειλή, το άγχος ότι η ύπαρξη του όντως έχει τα όρια της. Είναι το άγχος για το τίποτα, το άγχος για τον θάνατο, το άγχος για τον περατό χρόνο και πώς καλύτερα να τον εκμεταλλευτεί.

 Εδώ έρχεται η έννοια του χρόνου και πως την περιέγραψε ο Heidegger στο έργο του.Καταρχήν, ας εξετάσουμε τα δύο είδη φιλοσοφιών του χρόνου.

Στο πρώτο, αλλιώς και “A-Time”,έχουμε την θεωρία πως υπάρχει μόνο το παρόν: το παρελθόν και το μέλλον είναι δημιουργήματα της φαντασίας του ανθρώπου (Dasein), το μεν παρόν δημιουργώντας μια προσωπική ιστορία και το μέλλον δημιουργώντας προσδοκίες και ελπίδες για το όχι-τώρα-ακόμα. Σε αυτή την θεωρία, δεν υπάρχει ένας σταθερός, παγκόσμιος χρόνος, αλλά εξαρτάται από το σημείο αναφοράς.

Στο δεύτερο είδος, αλλιώς “B-Time”, ο χρόνος αποτελείται από άπειρα τώρα σε σειρά, τα οποία έχουν ξεκάθαρες και αμετάβλητες σχέσεις μεταξύ τους. Δηλαδή, ένα σημείο στον χρόνο είναι ξεκάθαρα και χαρακτηριστικά πριν από κάποιο και μετά από ένα άλλο (Urry, 2000).

Ο Heidegger απέρριψε τον B-Time, λέγοντας ότι ο χρόνος καθορίζεται από κάθε Dasein ξεχωριστά και δεν υπάρχει ένας γενικός, παγκόσμιος χρόνος. Έρχεται σε περισσότερη συμφωνία με τον Α-Time, με κεντρικό σημείο αναφοράς κάθε Dasein, το οποίο καθορίζει ο χρόνος. Η αρχή του και το τέλος του είναι οι θεμελιώδεις στιγμές της ύπαρξης του, ο κοινός τόπος όλων ανεξαιρέτως των Dasein. Κάθε παρόν, λοιπόν, εμπεριέχει και το παρελθόν, ως τις συνθήκες που διαμόρφωσαν την παρούσα στιγμή, την ιστορία του Dasein. Όμως το παρόν εμπεριέχει και προσδοκίες για το μέλλον, τι περιμένει το Dasein ότι θα είναι το τώρα του που ακόμα δεν έχει έρθει. Ο θάνατος, όμως, το τελευταίο τώρα του Dasein, είναι για τον Heidegger ίσως το πιο σημαντικό γεγονός στην ζωή,και το μόνο αναπόφευκτο. Προτρέπει τα Daseins να είναι σε θέση να μπορούν να χρησιμοποιήσουν το αναπόφευκτο Angst το οποίο, όπως είπαμε, έρχεται από την συνειδητοποίηση της περατότητας τους, ώστε να μπορούν να ελέγχουν το παρόν τους ώστε το επιθυμητό μέλλον τους να είναι πιο εύκολα πραγματοποιήσιμο.

3. Χαϊκού και Heidegger

haiku poetry

3.1 Χαϊκού, Χρόνος, Τίποτα, Angst και Θάνατος

Ας ξεκινήσουμε την αναζήτηση μας ανάποδα, με την τελευταία εξέταση της φιλοσοφίας του
Heidegger.

Ο χρόνος των χαϊκού είναι περίεργος. Υπήρξε κανόνας των παραδοσιακών χαϊκού να γράφονται στον ενεστώτα και να αναφέρονται πάντα στο παρόν. Από αυτό κανείς θα μπορούσε να υποθέσει ότι τα χαϊκού είναι άνευ χρόνου ή timeless. Δεν είναι ακριβώς έτσι, αφού απαραίτητο συστατικό του χαϊκού είναι το kigo, η λέξη η οποία καταδεικνύει την εποχή την οποία διαδραματίζεται. Μερικές φορές μπορεί να υπάρχουν και άλλα στοιχεία που να μαρτυρούν αν το χαϊκού περιγράφει ένα νυχτερινό ή πρωινό εδώ-και-τώρα. Αυτά τα χρονικά στοιχεία ουσιαστικά κάνουν το χαϊκού ημι-περιοδικό: μπορεί να αναφέρεται σε οποιοδήποτε ανοιξιάτικο απόγευμα,βροχερό καλοκαιριάτικο ξημέρωμα ή χειμωνιάτικο χιονισμένο δείλι. Ταυτόχρονα αναφέρεται όμως και σε μία χρονική συγκυρία (εξού και τοημι-περιοδικό): αυτή που εμπεριείχε το απόσταγμα της στιγμής που γέννησε το εν λόγω χαϊκού.

Στο Ζεν, είναι «όλα και τίποτα», όμως το τίποτα είναι ο στόχος. Το τίποτα είναι η αλήθεια. Ο κόσμος είναι μια ατελής απομίμηση της αλήθειας, της τελειότητας η οποία βρίσκεται στο κενό, μια αλήθεια η οποία ακριβώς δεν μπορεί να ονομαστεί ή να περιγραφεί, ένας συνδυασμός Heidegger και του άπειρου του Τάο. Το χαϊκού αντλεί ενέργεια από το τίποτα, όμως ισορροπώντας μεταξύ νοήματος, διαίσθησης, του είναι σε ελάχιστο δυνατό βαθμό το οποίο από την ύπαρξη που τείνει σε ανυπαρξία, ξεκλειδώνει πολλά περισσότερα απ'όσα φαίνεται μπορεί να χωρέσει. To Dasein που έχει νιώσει το Angst και έχει επαναθεωρήσει την ύπαρξη του, ή θα έχει νιώσει την διαφορά μεταξύ ενός κόσμου με νόηματα και ενός κόσμου επίπεδου (η διαφορά θα μπορούσε να αναχθεί και σε έναν κόσμο συσχετίσεων πρόσχερων και έτοιμων-προς-χρήση υπάρξεων με το Dasein, αλλά ίσως μια τέτοια σύγκριση να είναι επιφανειακή), μπορεί να δει πως στα χαϊκού, από την σειρά λέξεων δίχως νόημα βγαίνει ένα βαθύτερο,υπεργλωσσικό (υπερκειμενικό;),διαυπαρξιακό απόσταγμα του τώρα...

Αντίστροφα, ο ποιητής του χαϊκού δεν ενδιαφέρεται για τον θάνατο του, ούτε ο θάνατος εκφράζεται ως κάποιο τραγικό τέλος. Ο θάνατος στα χαϊκού απλά υπάρχει όπως ο «θάνατος» του χειμώνα ανοίγει τον δρόμο για την άνοιξη, ή όπως τα καλοκαιρινά χορτάρια προήλθαν από τα όνειρα των στρατιωτών. Δεν υπάρχει ένα επιθυμητό μέλλον στον κόσμο του χαϊκού: το μέλλον δεν το απασχολεί.

3.2. Χαϊκού και Ύπαρξη-στον-κόσμο.

Σε ποια από αυτές τις δύο κατηγορίες, αλήθεια, ανήκει ο συσχετισμός που δημιουργεί το Dasein όταν αντιλαμβάνεται υπάρξεις για τις οποίες θα γράψει haiku; Τα haiku φέρονται σαν να υπογραμμίζουν την ορθότητα των συλλογισμών του Heidegger, αντιστρέφοντας όμως τους συσχετισμούς. Οι zuhanden υπάρξεις σε ένα haiku, οι έτοιμες-προς-χρήση, φαίνεται να χάνουν την λειτουργικότητα και την καθημερινή τους χρηστικότητα κάτω από το αποσταγματικό βλέμμα του ποιητή, αναλύονται στις αντικειμενικές τους ιδιότητες: το καθαρό, φυσικό σχήμα ενός σφυριού μπορεί να αποτελέσει το θέμα ενός χαϊκού, η αισθητηριακή παρατήρηση και επαναπροσδιορισμός μίας ύπαρξης, μιας ιδέας ή ενός συνόλου ιδεών και υπάρξεων η οποία έχει χάσει κάθε φυσική υπόσταση επιδιώκεται από τον ποιητή και την παράδοση των χαϊκού. Αντίστροφα, υπάρξεις πρόχειρες, οι οποίες δεν έχουν κάποια καθημερινή λειτουργικότητα και άρα για ένα τυχαίο Dasein δεν μπορούν να είναι έτοιμες-προς-χρήση, δηλαδή απλά υπάρχουν, αποκτούν μια χρήση: γίνονται τα θέματα ενός χαϊκού, γίνονται τμήματα της απόσταξης του χρόνου, αποδείξεις ότι το Dasein δικαίως διερωτάται για την ύπαρξη του γιατί αυτή είναι σημαντική και όμορφη.

Τα πάντα τα οποία απλά το Dasein παρατηρεί, χωρίς να έχει άλλους ενεργούς και εμπειρικούς συσχετισμούς μαζί του, μια σχέση την οποία ο Heidegger θεωρεί υποδεέστερη μπορεί, μέσω των χαϊκού, να γίνουν σημαντικά, τα πάντα μπορούν να σταματήσουν απλά να υπάρχουν γίνοντας μέρη ενός λειτουργικού, εμπειρικού συσχετισμού με τα Dasein. Αυτή η λειτουργικότητα δεν είναι κάποια «πρακτική» χρήση αντίστοιχη με το χτύπημα του σφυριού για το κάρφωμα της πρόκας, είναι η παρατήρηση του φύλλου που χορεύει στον φθινοπωρινό άνεμο για την έκφραση, για την ποίηση. Η «αντικειμενική παρατήρηση» μιας ύπαρξης σταματάει να είναι αντικειμενική,γιατί ένα χαϊκού γράφτηκε γιαυτήν, εμπνεύστηκε από αυτήν, το Dasein-ποιητής ποτέ δεν θα δει την ίδια ύπαρξη ξανά σαν αυτή απλά να υπάρχει, γιατί η σχέση άλλαξε, το Dasein το έκανε έτοιμο-προς-χρήση: η χρήση της είναι η ίδια η απόδειξη της σημαντικότητας του είναι του Dasein.

3.3. Haiku και Dasein

Το haiku φαίνεται να είναι μια όψη του πολιτισμού του Dasein η οποία δεν έχει προσπαθήσει να δώσει απάντηση στο ερώτημα της ύπαρξης, αλλά, κατά κάποιον τρόπο, είναι σαν να θέλει να τονίσει το γιατί η ύπαρξη (αλλά και η ερμηνεία της) είναι σημαντική και αξιόλογη.

Έχουν υπάρξει μακροσκελείς και φλύαρες ποιητικές οι οποίες προσπαθούν με έναν υπερβολικό, πληθωριστικό και εξαντλητικό τρόπο να εξηγήσουν το νόημα της ύπαρξης, την σημαντικότητα ή την ομορφιά της. Tα χαϊκού, με την απλότητα και την τελειότητα της οικονομίας τους, είναι ένα βήμα πιο κοντά στο να αναπαραστήσουν, αν όχι το απόσταγμα της ύπαρξης ή γιατί η διερώτηση σχετικά με αυτή είναι σημαντική, την ίδια την ύπαρξη και πώς την βιώνει το Dasein. Εδώ ίσως έγκειται η διαφορά που αναφέρεται στον Ταοϊσμό, του να ξέρεις κάτι και να το βιώνεις. Είναι διαφορετικό η ύπαρξη απλά να κατανοείται, και διαφορετικό απλά να βιώνεται. Μακρύτερα από το λογικό και κοντύτερα στο διαισθητικό, πιο κοντά στην εμπειρία της ύπαρξης απ'ότι στην εξήγηση της.

Άλλωστε, κάθε μορφή τέχνης είναι μια προσπάθεια επικοινωνίας, και κάθε μορφή επικοινωνίας είναι προσπάθεια ένα μυαλό, ένα Dasein, να επικοινωνήσει με ένα άλλο Dasein. Αν οι άνθρωποι μπορούσαν να δώσουν σε άλλους ανθρώπους να καταλάβουν ακριβώς τι νιώθουν ή τι σκέφτονται, πολλά από τα προβλήματα του κόσμου δεν θα υπήρχαν. Στην ίδια την τέχνη αυτό υπάρχει ως πρόβλημα, η συχνή αδυναμία σωστής επικοινωνίας καλλιτέχνη και κοινού, όταν το κοινό «δεν παίρνει το μήνυμα». (McCloud, 1992). Τα χαϊκού φαίνονται απλά να παρακάμπτουν αυτό το διαρκές πρόβλημα επικοινωνίας, αναπαριστώντας το «ζουμί» της εμπειρίας (ή θα μπορούσαμε να πούμε, αναπαριστώντας την εντύπωση της εμπειρίας), προσκαλώντας όλα τα Dasein να σχηματίσουν σε επόμενο επίπεδο ελεύθερα την δική τους εμπειρία διαβάζοντας, απολαμβάνοντας και ερμηνεύοντας, χωρίς πρέπει, το ποίημα.

Αξίζει όμως να εξετάσουμε το ενδεχόμενο το χαιντεγκεριανό Dasein να μην μπορεί καν να ισχύσει στην περίπτωση των δημιουργών των χαϊκού. Όπως δείξαμε, υπάρχουν μεγάλες διαφορές ανάμεσα στο χαϊκού, ή αλλιώς, στην επιτομή της ιαπωνικής Ζεν φιλοσοφίας, και στον Heidegger, τυπικό δείγμα δυτικής οντολογικής φιλοσοφίας... Τι είναι το Dasein; Η ύπαρξη η οποία ανησυχεί για την ύπαρξη της και την αναπόφευκτη ανυπαρξία της. Πόσο μακριά από αυτό μπορεί να είναι οι ποιητές των χαϊκού, οι οποίοι όχι μόνο δεν φαίνεται να ανησυχούν για την ανυπαρξία τους, μαγευόμενοι από τα μεθυστικά αποστάγματα του τώρα, για τα οποία αξίζει να απομακρυνθούν για λίγο από το τίποτα, δεν φαίνεται να τους απασχολεί ούτε η ίδια τους η ύπαρξη έτσι όπως θα την αντιλαμβανόταν ένα Dasein του οποίου ο κόσμος είναι κατά κύριο λόγο δυτικής κουλτούρας. Οι αξίες αντιστρέφονται, το τίποτα γίνεται τα πάντα και το παν δεν αξίζει τίποτα, οι άνθρωποι ναι μεν ενδιαφέρονται για την ύπαρξη τους αλλά δεν τους απασχολεί η απάντηση γιατί φαίνεται να θέτουν διαφορετική ερώτηση από αυτή την οποία καταλογίζει ο Heidegger στα Dasein. Δεν υπάρχει Angst παρά μόνο κομψή αποδοχή, ο θάνατος δεν είναι το τέλος αλλά άλλη μια αρχή ή πιθανόν στιγμή...

Ίσως το Dasein να αναφέρεται, τελικά, όχι στον σκεπτόμενο, συνειδητοποιήμενο και με υπαρξιακές ανησυχίες άνθρωπο, αλλά στον «δυτικό», ο οποίος λόγω του σύνολου της κουλτούρας του έχει τις ιδέες που έχει για τον τελικό θάνατο, το παράλογο του τίποτα, ή την σημαντικότητα της ατομικότητας. Ακόμα και η χρήση των καθημερινών, έτοιμων-προς-χρήση αντικειμένων ως τέτοιων, η αποθέωση της σχέσης του Dasein με τον κόσμο του, δεν είναι παγκοσμίως θεμιτή – για μερικές μη-ευρωπαϊκές κουλτούρες, συμπεριλαμβανομένων των ασιατικών, η συνήθεια σε οτιδήποτε και η αδυναμία του ανθρώπου να δει τον κόσμο με το μάτι (αλλά και με το αυτί, την μύτη, τα δάχτυλα, την δημιουργικότητα) του ποιητή χαϊκού, δηλαδή αισθητηριακά και φυσικά, θα ήταν μια πραγματική αποτυχία και απογοήτευση. Ο δρόμος μακριά από την φώτιση...

4. Συμπεράσματα

Ξεκίνησα να κάνω μια περιγραφή του χαϊκού, τι σημαίνει, πώς και γιατί ξεκίνησε, το φιλοσοφικό υπόβαθρο που γέννησε και έθρεψε αυτό το είδος ιαπωνικής ποίησης. Έπειτα, ανέφερα μερικές πτυχές της χαϊντεγκεριανής φιλοσοφίας, με σκοπό να ψάξω τυχόν σημεία τομής. Εκτός από μερικές ενδιαφέρουσες αντιθέσεις, όπως στην περίπτωση του υλικού περιβάλλοντος και της έννοιας του τίποτα, ανακάλυψα πως, ενώ ουσιαστικά, Τάο/Ζεν και Heidegger μιλάνε για τα ίδια προβλήματα – χρόνο, το μέλλον του σκεπτόμενου ανθρώπου και κατά πόσο είναι στα χέρια του,την σχέση του με τον περιβάλλων κόσμο – ο τρόπος αντιμετώπισης είναι τόσο ριζικά διαφορετικός που απαιτεί ανάλυση σε Παραδειγματικό επίπεδο.

Αν, σύμφωνα με τους ορισμούς του Heidegger, ο τρόπος ζωής και η κοσμοαντίληψη των παλαιών πολιτισμών της Άπω Ανατολής δεν τους επιτρέπει να μπορούν να ονομαστούν Dasein,καθώς για τον Heidegger το Dasein έχει πολύ συγκεκριμένες – δυτικές, θα μπορούσαμε να προσθέσουμε – προσδοκίες από τον χώρο και τον χρόνο, ίσως να χρειάζεται ένα θεωρητικό άνοιγμα στην Ανατολή από τους ακαδημαϊκούς της Δύσης. Συχνά άλλωστε ακούμε σε πολλές κοινωνιολογικές, ανθρωπολογικές, ιστορικές και φιλοσοφικές θεωρίες το εξής κλασικό: Ό,τι συζητούμε ισχύει μόνο για την Δύση. Μέχρι πότε όμως η Δύση, που ακόμα θεωρεί τον εαυτό της σπουδαίο λόγω της τεχνοκρατίας της, θα εξακολουθεί να φέρεται αλαζονικά και να κοιτάζει αφ υψηλού τον υπόλοιπο κόσμο μέσα από τα κιάλια του θετικισμού; Ακόμα και σε αυτό τον βαθμό έχει υπάρξει πρόοδος: ερευνητές όπως ο Fritjof Capra με το βιβλίο του “Τάο και Φυσική” έχουν βάλει τα θεμέλια για την γεφύρωση της επιστημονικής μεθόδου και της κβαντικής φυσικής με το Τάο και τον Ινδουισμό. Πιστεύω πως το μέλλον και των δύο γνωστικών πεδίων βρίσκεται στην μεταξύ τους συνεργασία (Capra, 1982). Ίσως τότε να καταφέρουν και οι δυτικοί να κατανοήσουν και να αναπαράγουν το πραγματικό πνεύμα του χαϊκού, όπως ο δάσκαλος Bashō .

~ ~ ~ ~

Βιβλιογραφία

Capra, F. (1982), Το Τάο και η Φυσική. Εκδόσεις dρόρα
Gorner, P. (ed.) (2000) Twentieth Century German Philosophy. Oxford, New York: Oxford
University Press.
Grigg, R. (1994) The Tao of Zen, Alva Press
Kakuzo, O. (1906) The Book of Tea, Dreamsmyth (έκδοση εκτός ορίων πνευματικής ιδιοκτησίας)
McCloud, S. (1992) Understanding Comics, Harper Perennial
Rée, J. (1998) Heidegger, Phoenix
Thomas, J. (1996) Time, Culture and Identity: An Intepretive Archaeology. London: Routledge. (θα
το δούμε)
Urry, J. (2000) Sociology Beyond Societies: Mobilities for the 21st century. Routledge, 105-130.

----------------------------------


εδώ η παρουσίαση του πλήρες κειμένου

Μια Χαϊντεγκεριανή Προσέγγιση των Χαϊκού(.pdf)

---------------------------------

(σχετικά με το Haiku σε προημούμενη ανάρτηση)

~*~*~*~*~*~*~